Μια σταδιακή συμφωνία που θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποκλιμάκωση της σχεδόν επτάμηνης σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν εξετάζουν οι διαπραγματευτές των δύο πλευρών στη Νέα Υόρκη, με τα Στενά του Ορμούζ στο επίκεντρο.
Σύμφωνα με πηγές που μίλησαν στο Reuters, η βασική ιδέα προβλέπει ότι το Ιράν θα επιτρέψει εκ νέου την ελεύθερη διέλευση πλοίων από το στρατηγικής σημασίας θαλάσσιο πέρασμα, ενώ οι ΗΠΑ θα προχωρήσουν στην άρση του οικονομικού αποκλεισμού που έχει επιβάλει στην Τεχεράνη.
Το Ορμούζ έχει μετατραπεί στο σημαντικότερο διαπραγματευτικό «χαρτί» της σύγκρουσης. Το Ιράν χρειάζεται οικονομική ανάσα, καθώς ο αμερικανικός αποκλεισμός και οι κυρώσεις έχουν περιορίσει δραστικά τις δυνατότητές του, ενώ η Ουάσιγκτον επιδιώκει την αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας σε έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαύλους του πλανήτη.
Το σχέδιο για σταδιακή συμφωνία
Το βασικό εμπόδιο είναι ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν θέλει να εγκαταλείψει πρώτη το πλεονέκτημα που διαθέτει.
Η Ουάσινγκτον ελέγχει το οικονομικό και στρατιωτικό μέσο πίεσης που πλήττει περισσότερο την ιρανική οικονομία. Η Τεχεράνη, από την άλλη, έχει τη δυνατότητα να ελέγχει την πρόσβαση στο Στενό του Ορμούζ, μέσω του οποίου διέρχεται σημαντικό μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής διακίνησης.
Ιρανός ανώτερος αξιωματούχος δήλωσε στο Reuters ότι η πιο ρεαλιστική λύση στο αδιέξοδο θα ήταν μια συμφωνία σε στάδια, σύμφωνα με την οποία το Ιράν θα επέτρεπε τη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ με αντάλλαγμα την άρση του αμερικανικού οικονομικού αποκλεισμού, ενώ η Τεχεράνη θα μπορούσε ενδεχομένως να αποκτήσει πρόσβαση σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία.
«Ένας τρόπος για να προχωρήσουμε θα ήταν να επιλύσουμε την κρίση σε στάδια. Το πρώτο θα ήταν να τερματιστεί ο αποκλεισμός και να ανοίξει ξανά το Ορμούζ», ανέφερε ο Ιρανός αξιωματούχος στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.
Μια τέτοια συμφωνία θα σήμαινε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ θα αποδεχόταν μια ακόμη προσωρινή διευθέτηση, μετά την κατάρρευση προηγούμενης συμφωνίας τον Ιούλιο. Για αυτόν τον λόγο, οι συνομιλίες δεν αφορούν μόνο το περιεχόμενο μιας ενδεχόμενης συμφωνίας, αλλά και το κατά πόσο οι παραχωρήσεις και των δύο πλευρών θα είναι αρκετά σταθερές ώστε να μην καταρρεύσουν ξανά.
Ο Τραμπ βλέπει περιθώριο για συμφωνία μετά τις εκλογές
Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει δηλώσει ότι θεωρεί πως ΗΠΑ και Ιράν μπορούν να καταλήξουν σε συμφωνία μετά τις ενδιάμεσες εκλογές για το Κογκρέσο, που είναι προγραμματισμένες για τις 3 Νοεμβρίου.
Ευρωπαίος αξιωματούχος ανέφερε ότι οι Ιρανοί προσέρχονται στις συνομιλίες με «έναν πολύ μακρύ κατάλογο απαιτήσεων».
Από την πλευρά του Λευκού Οίκου, αξιωματούχος δήλωσε ότι το Ιράν «απεγνωσμένα θέλει μια συμφωνία», υποστηρίζοντας παράλληλα ότι ο Τραμπ «κρατά όλα τα χαρτιά» και θα λάβει την απόφαση που θεωρεί καλύτερη για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο ίδιος πρόσθεσε ότι ο Τραμπ παραμένει «ανοιχτός σε συνομιλίες με το Ιράν υπό τις κατάλληλες συνθήκες», αλλά δεν έχει ανάγκη να διαπραγματευτεί, καθώς, σύμφωνα με την αμερικανική πλευρά, οι ΗΠΑ βρίσκονται σε «πολύ ισχυρή θέση».
Ο αξιωματούχος περιέγραψε τις αμερικανικές κυρώσεις ως «συντριπτικές» και τον αποκλεισμό ως «έναν από τους πιο επιτυχημένους αποκλεισμούς στην ιστορία», υποστηρίζοντας ότι η ιρανική οικονομία έχει παραλύσει και η χώρα έχει μείνει ουσιαστικά χωρίς χρήματα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Τραμπ προτιμά να αφήσει να εξελιχθεί η «αναπόφευκτη κατάρρευση του Ιράν» παρά να επιτρέψει στην Τεχεράνη να τον «χειραγωγήσει».
Το κρίσιμο ορόσημο των ενδιάμεσων εκλογών
Ο πρώην Αμερικανός διαπραγματευτής για το Ιράν Ντένις Ρος εκτίμησε ότι υπάρχει μόλις 30% πιθανότητα να επιτευχθεί συμφωνία πριν από τις εκλογές, σημειώνοντας όμως ότι και οι δύο πλευρές ενδέχεται να έχουν ισχυρότερους λόγους να συμφωνήσουν πριν από την 3η Νοεμβρίου παρά μετά.
«Ο αποκλεισμός είναι αυτό που πραγματικά πιέζει τους Ιρανούς. Τους στραγγαλίζει», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Μια συμφωνία πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές θα μπορούσε να έχει άμεσες οικονομικές συνέπειες, καθώς το άνοιγμα του Ορμούζ θα αποκλιμάκωνε την ένταση στον Περσικό Κόλπο και θα μπορούσε να περιορίσει τις πιέσεις στις τιμές του πετρελαίου και της βενζίνης στις ΗΠΑ.
Για το Ιράν, αντίστοιχα, η προοπτική οικονομικής ανακούφισης μπορεί να είναι μεγαλύτερη όσο ο Τραμπ έχει ισχυρότερο πολιτικό κίνητρο για την επίτευξη συμφωνίας.
Μετά τις ενδιάμεσες εκλογές, σύμφωνα με τον Ρος, ο Τραμπ θα μπορούσε να αντιμετωπίζει λιγότερους πολιτικούς περιορισμούς και να έχει μεγαλύτερο περιθώριο είτε να αυξήσει την πίεση είτε να εξετάσει στρατιωτικές επιλογές.
Το Ορμούζ ως βασικό διαπραγματευτικό όπλο
Ακριβώς το πλεονέκτημα που έφερε τις δύο πλευρές ξανά στο τραπέζι μπορεί, ωστόσο, να καταστήσει δυσκολότερο τον συμβιβασμό.
Η Ουάσιγκτον ελέγχει την οικονομική πίεση που πλήττει περισσότερο την Τεχεράνη, ενώ το Ιράν ελέγχει την πρόσβαση σε ένα κρίσιμο ενεργειακό πέρασμα.
«Κανείς δεν θέλει να παραδώσει αυτό το πλεονέκτημα χωρίς να πάρει κάτι χειροπιαστό ως αντάλλαγμα», είναι ουσιαστικά το πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι διαπραγματευτές.
Έτσι, η 3η Νοεμβρίου μπορεί να λειτουργεί όχι τόσο ως καταληκτική ημερομηνία για τη διπλωματία, αλλά ως χρονικό σημείο για τη διατήρηση των συνθηκών που καθιστούν εφικτές τις συνομιλίες.
Εάν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη δεν καταφέρουν να μετατρέψουν τα σημερινά διαπραγματευτικά πλεονεκτήματα σε συμφωνία, το διπλωματικό περιθώριο μπορεί να περιοριστεί, ενώ αυξάνεται ο κίνδυνος νέας κλιμάκωσης.
Η Τεχεράνη κάνει πίσω για τα τέλη διέλευσης
Σύμφωνα με περιφερειακές πηγές, το Ιράν εμφανίζεται διατεθειμένο να αποσύρει από την κύρια συμφωνία την απαίτηση για καταβολή τελών από τα πλοία που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ.
Η απαίτηση θα μπορούσε να μεταφερθεί σε ξεχωριστό παράρτημα, καθώς η άρση του αμερικανικού αποκλεισμού έχει καταστεί για την Τεχεράνη πιο επείγουσα προτεραιότητα.
Τα κράτη του Κόλπου έχουν απορρίψει την πρόταση για τέλη διέλευσης. Οι περιφερειακές πηγές διευκρινίζουν ότι οποιαδήποτε σχετική διευθέτηση θα ήταν προσωρινή και δεν θα αποτελούσε επίσημη εγκατάλειψη της πάγιας ιρανικής θέσης.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το Ιράν δεν ενδιαφέρεται πρωτίστως για την επιβολή διοδίων, αλλά για τη διατήρηση του διοικητικού ελέγχου του θαλάσσιου περάσματος.
«Το Ιράν δεν επικεντρώνεται πρωτίστως στην επιβολή διοδίων στο Ορμούζ, αλλά στη διατήρηση του διοικητικού ελέγχου του θαλάσσιου περάσματος», δήλωσε ο Ιρανός αξιωματούχος. «Μπορεί να είναι διατεθειμένο να αναβάλει το ζήτημα των διοδίων, αλλά δεν πρόκειται να εγκαταλείψει τον διοικητικό έλεγχο του στενού».
Στο επίκεντρο των συνομιλιών βρίσκεται έτσι μια θεμελιώδης αντίφαση: η Ουάσιγκτον θέλει η πίεση να οδηγήσει την Τεχεράνη σε παραχωρήσεις, ενώ το Ιράν θέλει πρώτα να απομακρυνθεί η πίεση και στη συνέχεια να κάνει τις δικές του παραχωρήσεις.
Νέες κυρώσεις και πίεση στην ιρανική οικονομία
Παράλληλα με τις διπλωματικές προσπάθειες, η Ουάσιγκτον συνεχίζει να εντείνει την οικονομική πίεση.
Οι ΗΠΑ έχουν προσθέσει νέες κυρώσεις στον ήδη υπάρχοντα αποκλεισμό, περιορίζοντας τις ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου και άλλες πηγές εσόδων.
Μόλις αυτόν τον μήνα στο στόχαστρο βρέθηκαν οι εναπομείνασες εμπορικές αεροπορικές εταιρείες του Ιράν και δίκτυα υποστήριξης, στο πλαίσιο της προσπάθειας να κοπούν οι οικονομικές «γραμμές ζωής» που στηρίζουν την ιρανική κυβέρνηση και τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Ο Τραμπ έχει προειδοποιήσει ότι η ιρανική οικονομία μπορεί να «σαπίσει» εάν η Τεχεράνη δεν καταλήξει σε συμφωνία.
Οι χώρες του Κόλπου ζητούν σαφήνεια για το επόμενο βήμα
Οι ηγέτες των χωρών του Κόλπου, σε ξεχωριστή συνάντηση με τον Τραμπ στη Νέα Υόρκη, ζήτησαν να πληροφορηθούν ποιος είναι ο αμερικανικός σχεδιασμός μετά τις ενδιάμεσες εκλογές.
Μεταξύ άλλων, αναζητούν απαντήσεις για το εάν οι ΗΠΑ θα επανέλθουν σε στρατιωτική δράση σε περίπτωση που το Ιράν αρνηθεί να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις.
Οι χώρες του Κόλπου εξέφρασαν την αντίθεσή τους σε οποιονδήποτε μόνιμο ιρανικό έλεγχο του Ορμούζ και υπογράμμισαν ότι πρέπει να αποκατασταθεί η ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Παράλληλα, όμως, πιέζουν για αποκλιμάκωση και πολιτική διαδικασία, καθώς επιδιώκουν να αποφύγουν την περαιτέρω εμπλοκή τους στη σύγκρουση.
Η Εμπτεσάμ αλ-Κέτμπι, πρόεδρος του Emirates Policy Center στο Αμπού Ντάμπι, δήλωσε ότι εξακολουθεί να μην είναι σαφές ποιος είναι ο τελικός στόχος του Τραμπ ή ποια θα είναι η εναλλακτική λύση στην εκστρατεία πίεσης.
«Οι Ιρανοί, αντίθετα, γνωρίζουν τι θέλουν. Αναδιαμορφώνουν το περιφερειακό τοπίο μέσω του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ με έναν σαφή στόχο, ενώ η Ουάσιγκτον δεν έχει ακόμη καθορίσει τον οδικό της χάρτη», ανέφερε, αναφερόμενη και στο Στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Κόλπο του Άντεν.
«Τα δάχτυλά μας είναι στη σκανδάλη»
Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη προετοιμάζεται και για το ενδεχόμενο επανάληψης των εχθροπραξιών.
Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε ότι η χώρα συνεχίζει να εξετάζει το ενδεχόμενο νέου πολέμου, κατηγορώντας τις ΗΠΑ ότι χρησιμοποιούν τον οικονομικό αποκλεισμό και την απειλή στρατιωτικής βίας ως εργαλεία εξαναγκασμού.
«Τα δάχτυλά μας είναι στη σκανδάλη», δήλωσε. «Οι Αμερικανοί γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν, αλλά, λόγω των υπερβολικών απαιτήσεών τους, οι πιθανότητες η διπλωματία να επιλύσει αυτή την κατάσταση είναι εξαιρετικά χαμηλές».
Ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, περιφερειακός αναλυτής και πρώην αξιωματικός της ισραηλινής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών, εκτίμησε ότι οι συνομιλίες στη Νέα Υόρκη δεν έχουν αλλάξει τις βασικές θέσεις των δύο πλευρών.
Ο πρώην Αμερικανός διαπραγματευτής Άλαν Έιρ υποστήριξε ότι η οικονομική πίεση μπορεί αντί να μαλακώσει τη στάση της Τεχεράνης να την οδηγήσει σε περαιτέρω κλιμάκωση.
«Ο αποκλεισμός τους πλήττει, αλλά αντί να μαλακώσει τη θέση τους, είναι πιθανό να τους οδηγήσει σε κλιμάκωση, επειδή πιστεύουν ότι, αν μαλακώσουν τη θέση τους, είναι νεκροί», δήλωσε.
Και ένας δυτικός αξιωματούχος που γνωρίζει τις συνομιλίες συνόψισε το βασικό διακύβευμα με μία φράση: «Όλα αφορούν το άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ. Όλοι βρισκόμαστε υπό πίεση στο εσωτερικό και οι Ιρανοί το γνωρίζουν».
Το αν αυτή η πίεση θα μετατραπεί τελικά σε συμφωνία παραμένει το μεγάλο ερώτημα των διαπραγματεύσεων στη Νέα Υόρκη.