Ιστορική απόφαση του ΕΔΔΑ δικαιώνει κληρικούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου και αμφισβητεί μια πρακτική δεκαετιών σε βάρος της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Τουρκίας.
Συγκεκριμένα, μια απόφαση με ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης εξέδωσε στις 26 Μαΐου 2026 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), σε μια περίοδο κατά την οποία η συζήτηση για την πιθανή επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης επανέρχεται δυναμικά στη διεθνή επικαιρότητα. Η υπόθεση «Μαυράκης και άλλοι κατά Τουρκίας» θεωρείται ήδη ιστορική, καθώς αγγίζει τον πυρήνα των θρησκευτικών και μειονοτικών δικαιωμάτων των Ρωμιών της Πόλης.
Η απόφαση αφορά τρεις προσφυγές κληρικών του Οικουμενικού Πατριαρχείου, οι οποίοι είχαν εκλεγεί σε διοικητικά συμβούλια ελληνορθόδοξων ιδρυμάτων της Τουρκίας, αλλά αποκλείστηκαν από τις τουρκικές αρχές εξαιτίας της ιερατικής τους ιδιότητας. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η πρακτική αυτή παραβιάζει τόσο την ελευθερία της θρησκείας και της συνείδησης, που προστατεύεται από το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όσο και το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, το οποίο κατοχυρώνεται από το άρθρο 11.
Πέρα από τη δικαίωση των προσφευγόντων, η απόφαση αποκτά ευρύτερη σημασία επειδή αμφισβητεί μια διοικητική πρακτική που εφαρμοζόταν επί δεκαετίες. Η Γενική Διεύθυνση Βακουφίων της Τουρκίας υποστήριζε ότι η Συνθήκη της Λωζάννης και τα συναφή κείμενα δεν επέτρεπαν σε κληρικούς του Οικουμενικού Πατριαρχείου να αναλαμβάνουν διοικητικές θέσεις στα ομογενειακά βακούφια. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο απέρριψε αυτή την ερμηνεία, επισημαίνοντας ότι η απαγόρευση δεν στηριζόταν σε καμία νομοθετική ή κανονιστική διάταξη, ούτε είχε υιοθετηθεί από κάποιο τουρκικό δικαστήριο.
Καθοριστική ήταν η επιχειρηματολογία που αναπτύχθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου από τον δικηγόρο του Στρασβούργου Στέφανο Σταύρο και τον νομικό σύμβουλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου Πάρι Ασανάκη, οι οποίοι χειρίστηκαν την υπόθεση. Οπως εξηγεί στην iefimerida ο Στέφανος Σταύρος, «τέτοια διάταξη δεν υπάρχει. Και αυτό αποτέλεσε τον βασικό λόγο που έκανε το ΕΔΔΑ να εκδώσει καταδικαστική απόφαση».
Η τουρκική πλευρά επικαλέστηκε τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους και τη Συνθήκη της Λωζάννης, επιχειρήματα που, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν άντεξαν στον δικαστικό έλεγχο. «Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν πραγματεύεται το ζήτημα. Τα δε ιδρύματα στη διοίκηση των οποίων εξελέγησαν οι προσφεύγοντες είναι εκκλησίες ή σχολεία. Το να απαγορεύεις σε ιερέα να συμμετέχει στο ενοριακό συμβούλιο είναι, με όλο τον σεβασμό προς την αντίπαλη πλευρά, παράδοξο» σημειώνει χαρακτηριστικά.
Το ΕΔΔΑ στάθηκε ιδιαίτερα στη σημασία του δικαιώματος του συνεταιρίζεσθαι για μια κοινότητα που αριθμητικά συρρικνώνεται συνεχώς. Στο σκεπτικό του αναγνώρισε ότι η δυνατότητα συμμετοχής όλων των μελών της ελληνορθόδοξης κοινότητας στη διοίκηση των εκκλησιαστικών και κοινωφελών ιδρυμάτων αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση της ταυτότητας και της συνοχής της.
Η σημασία της απόφασης του ΕΔΔΑ
Η σημασία της απόφασης ενισχύεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι πρόκειται για την πρώτη φορά που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο διαπιστώνει παραβίαση της θρησκευτικής ελευθερίας από την Τουρκία σε βάρος μελών της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Μέχρι σήμερα οι περισσότερες υποθέσεις που είχαν απασχολήσει το Στρασβούργο αφορούσαν περιουσιακά ζητήματα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, σχολείων, εκκλησιών και άλλων ελληνορθόδοξων ιδρυμάτων.
«Ενθαρρυντικό είναι ότι για πρώτη φορά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο ασχολείται και με άλλα δικαιώματα, όπως η θρησκευτική ελευθερία και το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι» τονίζει ο Στέφανος Σταύρος. Οπως επισημαίνει, «πολλά μπορούν να επιτευχθούν μέσω της διεκδίκησης μειονοτικών δικαιωμάτων σε ένα πολυμερές πλαίσιο όπως αυτό του Συμβουλίου της Ευρώπης, που διαθέτει δοκιμασμένους δικαστικούς μηχανισμούς και συγκεκριμένες διαδικασίες επίβλεψης της συμμόρφωσης».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση που τήρησε το Δικαστήριο απέναντι στην ένσταση της Τουρκίας ότι δύο από τους προσφεύγοντες είχαν ήδη δικαιωθεί από το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η τουρκική Δικαιοσύνη είχε διαπιστώσει μόνο την υπερβολική καθυστέρηση στην εκδίκαση των υποθέσεων, χωρίς να αποφανθεί επί της ουσίας για το αν οι ιερείς έχουν δικαίωμα να εκλέγονται στη διοίκηση των ελληνορθόδοξων ιδρυμάτων.
Ξεχωριστή θέση στην υπόθεση κατέχει ο πατέρας Γεννάδιος (κατά κόσμον Νικόλαος Μαυράκης), ένας από τους βασικούς προσφεύγοντες. Ο πρώην διευθυντής της Μεγάλης του Γένους Σχολής χειροτονήθηκε ιερέας μετά τη συνταξιοδότησή του, αλλά δεν πρόλαβε να δει την τελική δικαίωση, καθώς απεβίωσε πριν από την έκδοση της απόφασης. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι οι κληρονόμοι του διατηρούσαν έννομο συμφέρον για τη συνέχιση της διαδικασίας. Οπως σημειώνει ο Στέφανος Σταύρος, το γεγονός ότι ο Μαυράκης είχε υπηρετήσει τη Μεγάλη του Γένους Σχολή πριν γίνει κληρικός «παραπέμπει ίσως και στην άμεση σχέση που έχει η υπόθεση με τα γενικότερα θέματα της ελληνικής μειονότητας στην Κωνσταντινούπολη».
Το επόμενο βήμα
Το επόμενο βήμα αφορά τη συμμόρφωση της Τουρκίας με την απόφαση, εφόσον αυτή καταστεί οριστική. Στην περίπτωση αυτή η Αγκυρα θα πρέπει να προχωρήσει όχι μόνο στην καταβολή των προβλεπόμενων αποζημιώσεων αλλά και στη λήψη μέτρων που θα αποτρέψουν την επανάληψη παρόμοιων παραβιάσεων στο μέλλον.
Κατά την εκτίμηση του Στέφανου Σταύρου, «η ιδιότητα του ιερέα δεν μπορεί να αποτελεί κώλυμα για την εκλογή του σε διοικούσα επιτροπή βακουφίου». Ο ίδιος θεωρεί πιθανό ότι οι τουρκικές αρχές θα συμμορφωθούν, καθώς «έχουν ήδη αρκετά ανοιχτά μέτωπα στο Στρασβούργο και ίσως να μη θέλουν να προσθέσουν κι άλλο».
Η υπόθεση «Μαυράκης και άλλοι κατά Τουρκίας» αποτελεί έναν σημαντικό σταθμό στην προσπάθεια διασφάλισης των δικαιωμάτων της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης. Σε μια συγκυρία όπου η Χάλκη βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης, η απόφαση του ΕΔΔΑ υπενθυμίζει ότι η προστασία των μειονοτικών και θρησκευτικών δικαιωμάτων εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο ζήτημα για το μέλλον των Ρωμιών της Πόλης.