Η στρατιωτική σύγκρουση ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν δεν διαμορφώνει μόνο ένα νέο γεωπολιτικό σκηνικό στη Μέση Ανατολή.
Παράλληλα, ανοίγει ένα δεύτερο, λιγότερο ορατό μέτωπο: εκείνο της διεθνούς τρομοκρατίας, των μυστικών δικτύων και των πιθανών συνεργασιών μεταξύ κρατικών και μη κρατικών δρώντων.
Αναλύσεις διεθνών οργανισμών και ερευνητικών κέντρων, όπως η δεξαμενή σκέψης «International Centre for Counter-Terrorism», καθώς και ρεπορτάζ των Τάιμς του Λονδίνου, υποδεικνύουν ότι η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, και η πιθανότητα πολιτικής αστάθειας στη χώρα θα μπορούσαν να ενισχύσουν τον κίνδυνο τρομοκρατικών ενεργειών τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Ευρώπη - μάλιστα η Europol έκρουσε προ ημερών τον κώδωνα του κινδύνου.
Οι κίνδυνοι αυτοί δεν περιορίζονται μόνο στις γνωστές ιρανικές παραστρατιωτικές οργανώσεις, αλλά ενδέχεται να περιλαμβάνουν ακόμη και απρόσμενες συνεργασίες με σουνιτικές τζιχαντιστικές οργανώσεις, όπως η Αλ Κάιντα.
Η απροσδόκητη «συμβίωση» Ιράν - Aλ Κάιντα
Παρά τις βαθιές ιδεολογικές και θρησκευτικές διαφορές μεταξύ του σιιτικού καθεστώτος της Τεχεράνης και της σουνιτικής τζιχαντιστικής οργάνωσης, τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί μια ιδιότυπη σχέση συνεργασίας.
Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και την εισβολή των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν αρκετά στελέχη της Αλ Κάιντα βρήκαν καταφύγιο στο Ιράν. Το 2015, μάλιστα, πραγματοποιήθηκε μια μυστική ανταλλαγή κρατουμένων: η Τεχεράνη απελευθέρωσε πέντε ανώτατους διοικητές της οργάνωσης με αντάλλαγμα την απελευθέρωση ενός Ιρανού διπλωμάτη που είχε απαχθεί στην Υεμένη.
Δύο εξ αυτών -οι Σαΐφ Αλ-Αντέλ και Αμπού Μοχάμεντ Αλ Μάσρι- επέλεξαν να παραμείνουν στο Ιράν, μια απόφαση που προκάλεσε έκπληξη στους αναλυτές της αντιτρομοκρατίας.
Όπως εξηγεί ο ειδικός σε τζιχαντιστικές οργανώσεις Ααρόν Ζελίν, η επιλογή αυτή εξυπηρετούσε και τις δύο πλευρές. «Ήταν ένας τρόπος για το Ιράν να διατηρεί επιρροή επί της Αλ Κάιντα ώστε να διασφαλίζει ότι η οργάνωση δεν θα στραφεί εναντίον του», σημειώνει. Παράλληλα, η οργάνωση λειτουργούσε ως «πιόνι σε μια ευρύτερη γεωπολιτική παρτίδα σκακιού» απέναντι στις ΗΠΑ.
Η σχέση αυτή του Ιράν με την Αλ Κάιντα έχει συχνά χαρακτηριστεί από αναλυτές ως ένας «γάμος συμφέροντος»: μια συνεργασία περιορισμένης εμπιστοσύνης, με κοινό παρονομαστή την αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Η πιθανότητα ενεργοποίησης τζιχαντιστικών δικτύων
Η σύγκρουση με τη Δύση θα μπορούσε να επηρεάσει τον ρόλο της Αλ Κάιντα και άλλων εξτρεμιστικών οργανώσεων.
Σύμφωνα με τον ερευνητή Φαρζάν Σαμπέτ, ειδικό σε θέματα που αφορούν στο Ιράν, η Τεχεράνη θα μπορούσε να ενεργοποιήσει παλαιότερους δεσμούς με σουνιτικά τζιχαντιστικά δίκτυα.
«Η Ισλαμική Δημοκρατία θα μπορούσε να αξιοποιήσει τις μακροχρόνιες σχέσεις της με ομάδες σαλαφιστικού τζιχαντισμού, όπως η Αλ Κάιντα, για την υλοποίηση τρομοκρατικών σχεδίων», αναφέρει.
Ωστόσο, εκτιμά ότι το πιο πιθανό σενάριο είναι η αξιοποίηση άλλων δικτύων:
«Είναι πιθανότερο το Ιράν να στραφεί σε σιιτικές πολιτοφυλακές, σε τοπικές εγκληματικές οργανώσεις ή ακόμη και σε ριζοσπαστικοποιημένα άτομα που έχουν εξοργιστεί από γεγονότα όπως η καταστροφή στη Γάζα».
Το δίκτυο των ιρανικών «πληρεξουσίων»
Για δεκαετίες, το Ιράν έχει οικοδομήσει ένα ευρύ δίκτυο ένοπλων οργανώσεων στη Μέση Ανατολή, μεταξύ των οποίων η Χεζμπολάχ στο Λίβανο και η Χαμάς στη Λωρίδα της Γάζας.
Μολονότι οι δύο αυτές οργανώσεις έχουν αποδυναμωθεί τα τελευταία χρόνια, άλλοι πυλώνες του λεγόμενου «άξονα της αντίστασης» του Ιράν παραμένουν ισχυροί -όπως οι Χούθι στην Υεμένη, η Δυνάμεις Λαϊκής Κινητοποίησης στο Ιράκ και η οργάνωση «Ισλαμική Αντίσταση», επίσης στο Ιράκ- και μπορούν να λειτουργήσουν ως βασικά εργαλεία στρατιωτικής πίεσης κατά των αμερικανικών και ισραηλινών συμφερόντων στην περιοχή.
Παράλληλα, οι επιθέσεις των Χούθι κατά της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα ή οι επιθέσεις σε στρατιωτικές βάσεις αποτελούν ενδεικτικά παραδείγματα της στρατηγικής αυτής του ιρανικού καθεστώτος.
Η «σκιώδης» απειλή του Ιράν στην Ευρώπη
Πέρα από το πεδίο των στρατιωτικών επιχειρήσεων, το Ιράν έχει κατηγορηθεί τα τελευταία χρόνια ότι χρησιμοποιεί εγκληματικά δίκτυα στη Δύση για επιθέσεις ή δολοφονίες πολιτικών αντιπάλων.
Σύμφωνα με έρευνες ευρωπαϊκών υπηρεσιών πληροφοριών, η Τεχεράνη έχει χρησιμοποιήσει οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα για να στοχεύσει δημοσιογράφους, πολιτικούς και Ιρανούς αντιφρονούντες σε ευρωπαϊκές χώρες.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η απόπειρα δολοφονίας του Ισπανού πολιτικού Alejo Vidal-Quadras το 2023, ενώ παρόμοιες υποθέσεις έχουν ερευνηθεί σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ολλανδία.
Η στρατηγική αυτή παρέχει στο Ιράν ένα σημαντικό πλεονέκτημα: τη λεγόμενη «εύλογη άρνηση ευθύνης». Δηλαδή, τη δυνατότητα να αρνηθεί άμεση εμπλοκή, καθώς οι επιθέσεις πραγματοποιούνται από τρίτους.
O κίνδυνος των «μοναχικών λύκων»
Ένας ακόμη κίνδυνος αφορά στην εμπνεόμενη από πολιτικά γεγονότα τρομοκρατία. Η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη του Ιράν μπορεί να λειτουργήσει ως σύμβολο «μαρτυρίου» για ακραίες σιιτικές ομάδες.
Ήδη οι αρχές στις ΗΠΑ διερευνούν επίθεση στο Όστιν του Τέξας ως πιθανό τρομοκρατικό περιστατικό με πολιτικά κίνητρα, καθώς ο δράστης φέρεται να είχε εμφανή σύμβολα υποστήριξης προς το Ιράν.
Ειδικοί προειδοποιούν ότι τέτοιου είδους «μοναχικοί λύκοι» μπορεί να αποτελέσουν μία από τις πιο απρόβλεπτες μορφές απειλής.
Ο ρόλος του ISIS και ο κίνδυνος αποσταθεροποίησης του Ιράν
Η πιθανή πολιτική αστάθεια στο Ιράν μπορεί να δημιουργήσει ευκαιρίες και για άλλες τζιχαντιστικές οργανώσεις, όπως το ISIS ή το Ισλαμικό Κράτος - Χορασάν στο Αφγανιστάν.
Σε αντίθεση με την Αλ Κάιντα, το Ισλαμικό Κράτος θεωρεί το Ιράν βασικό εχθρό και έχει πραγματοποιήσει επιθέσεις στο εσωτερικό της χώρας.
Αναλυτές προειδοποιούν ότι η αποσταθεροποίηση του Ιράν θα μπορούσε να ενισχύσει τα δίκτυα λαθρεμπορίου και μετακίνησης μαχητών μεταξύ Αφγανιστάν, Τουρκίας και Ευρώπης - μια διαδρομή γνωστή ως «τουρκικός αγωγός».
Αυτό θα μπορούσε να αυξήσει τον κίνδυνο τρομοκρατικών επιθέσεων σε ευρωπαϊκές χώρες.
Η τρομοκρατία επιστρέφει στο προσκήνιο
Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι τα τελευταία χρόνια πολλές δυτικές κυβερνήσεις είχαν μεταφέρει την προσοχή τους από την τρομοκρατία στον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων και στις διακρατικές συγκρούσεις. Ωστόσο, οι δύο αυτές απειλές είναι άμεσα συνδεδεμένες.
Όπως σημειώνουν ειδικοί του ICCT, «ο ανταγωνισμός μεταξύ μεγάλων δυνάμεων μπορεί να διαμορφώσει τις τάσεις της τρομοκρατίας και να επηρεάσει άμεσα την ανάγκη για αντιτρομοκρατική άμυνα».
Με άλλα λόγια, η στρατιωτική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να επαναφέρει την τρομοκρατία στο επίκεντρο της διεθνούς ασφάλειας. Και αν η πολιτική σταθερότητα στο Ιράν κλονιστεί, οι συνέπειες μπορεί να γίνουν αισθητές πολύ πέρα από τα σύνορα της περιοχής, φτάνοντας μέχρι την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική.