Οι Βρυξέλλες επεξεργάζονται μια ριζική αναθεώρηση του συστήματος διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενός πλαισίου που ισχύει ουσιαστικά από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Στο επίκεντρο βρίσκεται μια αμφιλεγόμενη ιδέα για τη δημιουργία ενός διπλού επιπέδου ένταξης, γνωστού ανεπίσημα ως «membership-lite», που θα μπορούσε να επιταχύνει την ευρωπαϊκή ενσωμάτωση της Ουκρανίας, ακόμη και ως μέρος μιας μελλοντικής ειρηνευτικής συμφωνίας για τον τερματισμό της ρωσικής εισβολής, επισημαίνουν οι FInancial Times σε δημοσίευμά τους. Η προοπτική αυτή, ωστόσο, προκαλεί έντονες αντιδράσεις σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
«Η Ουκρανία, η οποία έγινε επίσημη υποψήφια χώρα για ένταξη στην ΕΕ αμέσως μετά την πλήρη εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022, θεωρεί την ένταξη ως θεμελιώδες στοιχείο του μεταπολεμικού μέλλοντός της και ως οριστική δήλωση της φιλοδυτικής της στάσης. Το σχέδιο αναμόρφωσης που συζητείται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αν και είναι προκαταρκτικό, ήδη ανησυχεί τις πρωτεύουσες της ΕΕ, οι οποίες εκφράζουν την ανησυχία τους», αναφέρει το δημοσίευμα
Σχέδιο για γρήγορη ένταξη στην ΕΕ με περιορισμένα δικαιώματα
Το ισχύον σύστημα ένταξης βασίζεται στα κριτήρια της Κοπεγχάγης: κράτος δικαίου, λειτουργική οικονομία της αγοράς και πλήρης υιοθέτηση του ευρωπαϊκού κεκτημένου πριν από την πλήρη συμμετοχή. Πρόκειται για μια μακρόχρονη και απαιτητική διαδικασία, η οποία συχνά διαρκεί πάνω από μια δεκαετία. Η πρόταση που εξετάζεται τώρα στις Βρυξέλλες θα έσπαγε αυτή τη λογική, εισάγοντας μια ενδιάμεση μορφή συμμετοχής. Τα κράτη που θα εντάσσονταν σε αυτό το «πρώτο επίπεδο» θα αποκτούσαν πρόσβαση σε βασικά οφέλη της ΕΕ -όπως τμήματα της ενιαίας αγοράς, ευρωπαϊκά κονδύλια και αγροτικές επιδοτήσεις -χωρίς όμως πλήρη πολιτικά δικαιώματα, όπως ψήφο στα ευρωπαϊκά όργανα, ή έστω το δικαίωμα του βέτο.
Για την Ουκρανία, το σχήμα αυτό θα μπορούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα προς την πλήρη ένταξη, προσφέροντας χειροπιαστά οικονομικά και θεσμικά οφέλη σε σύντομο χρονικό ορίζοντα. Ορισμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θεωρούν ότι μια τέτοια λύση θα ενίσχυε τη σταθερότητα της χώρας μετά τον πόλεμο και θα αποτελούσε ισχυρό πολιτικό σήμα απέναντι στη Μόσχα, επιβεβαιώνοντας ότι το ευρωπαϊκό μέλλον του Κιέβου είναι μη αναστρέψιμο.
Ανησυχία για ΕΕ δύο ταχυτήτων
Ωστόσο, οι αντιδράσεις είναι έντονες. Πολλές πρωτεύουσες φοβούνται ότι ένα «membership-lite» θα υπονομεύσει την αξιοπιστία της ΕΕ και την αρχή της ισότιμης μεταχείρισης. Κράτη που βρίσκονται εδώ και χρόνια στην ουρά της διεύρυνσης – όπως το Μαυροβούνιο, η Αλβανία ή η Βόρεια Μακεδονία – βλέπουν με καχυποψία το ενδεχόμενο μιας ειδικής, ταχύτερης διαδρομής για την Ουκρανία, σχολιάζει το Politico σε ένα αντίστοιχο δημοσίευμα.
Υπάρχει ο φόβος ότι θα δημιουργηθούν «μέλη δύο ταχυτήτων», κάτι που θα μπορούσε να προκαλέσει μόνιμες πολιτικές και θεσμικές ανισορροπίες στο εσωτερικό της Ένωσης.
Επιπλέον, αρκετοί διπλωμάτες προειδοποιούν ότι η χαλάρωση των όρων ένταξης ενδέχεται να αποδυναμώσει τα κίνητρα για βαθιές μεταρρυθμίσεις, ιδιαίτερα στον τομέα του κράτους δικαίου. Η ΕΕ, λένε, αντλεί τη δύναμή της από την αυστηρότητα των κανόνων της. Αν αυτοί αλλάξουν για λόγους γεωπολιτικής σκοπιμότητας, ένα τέτοιο προηγούμενο θα είναι δύσκολο να ανατραπεί στο μέλλον.
Παρά τις ενστάσεις, η συζήτηση συνεχίζεται. Η Επιτροπή και ορισμένα κράτη-μέλη υποστηρίζουν ότι η σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα – με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την αυξανόμενη αστάθεια στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης -απαιτεί πιο ευέλικτα εργαλεία. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα ενταχθεί η Ουκρανία, αλλά και πώς θα προσαρμοστεί η ίδια η ΕΕ σε έναν κόσμο όπου η διεύρυνση συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια.