Μετά από πολλά χρόνια συζητήσεων, ιδεολογικών αντεγκλήσεων, αναποφασιστικότητας και αναποτελεσματικότητας, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρά πλέον σε μια ουσιαστική μεταρρύθμιση του πλαισίου για την αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε την περασμένη Πέμπτη τις βασικές αρχές της νέας ρύθμισης για τις επιστροφές των μεταναστών των οποίων οι αιτήσεις ασύλου απορρίπτονται.
Στο ζήτημα των πραγματικών προσφύγων, οι άνθρωποι που πραγματικά χρειάζονται προστασία λόγω διωγμών ή κινδύνου ζωής στις πατρίδες τους, βρίσκουν άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως και θα έπρεπε. Το τεράστιο όμως πρόβλημα για την Ευρώπη είναι οι εκατοντάδες χιλιάδες παράτυποι μετανάστες που δεν έχουν δικαίωμα ασύλου, και μέσω δεκάδων δικονομικών και διοικητικών μέσων παραμένουν παράνομα στις χώρες της Ένωσης και δεν επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μόνο το 25% περίπου των παράτυπων μεταναστών που δεν δικαιούνται άσυλο επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους.
Εκατοντάδες χιλιάδες παράτυποι μετανάστες παραμένουν στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρότι έχουν απορριφθεί οι αιτήσεις ασύλου, εντείνοντας ένα ήδη σοβαρό κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα για την Ευρώπη. Με το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις επιστροφές των μεταναστών, θα μπορούν τα κράτη-μέλη να συνάψουν συμφωνίες με τρίτες χώρες εκτός Ένωσης για τη δημιουργία “κέντρων επιστροφής”, στα οποία θα μεταφέρονται οι μετανάστες που δεν έχουν δικαίωμα ασύλου, με σκοπό την περαιτέρω επιστροφή τους στις χώρες καταγωγής.
Μέχρι σήμερα η συνήθης διαδικασία περιλάμβανε την παράτυπη άφιξη των μεταναστών με βάρκες από την Αφρική και ακολούθως την μεταφορά τους σε Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης. Μετά την αίτηση ασύλου, οι μετανάστες μεταφέρονται υπό διοικητική κράτηση στις Κλειστές Ελεγχόμενες Δομές, όπου αναμένουν την έκβαση των αιτήσεών τους. Σε όσους εγκρίνεται η παροχή ασύλου αφήνονται ελεύθεροι, και στην καλύτερη περίπτωση εντάσσονται σε κοινωνικά προγράμματα εργασίας. Σε όσους μετανάστες όμως οι αιτήσεις απορρίπτονται είναι πρακτικά, νομικά και διοικητικά πολύ δύσκολη η απέλαση και επιστροφή τους στις χώρες καταγωγής.
Με βάση το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις επιστροφές, η Ελλάδα, η Γερμανία, η Δανία, η Ολλανδία και η Αυστρία συνεργάζονται ήδη για τη δημιουργία “κέντρων επιστροφής” σε χώρες της Αφρικής, πιθανότατα στην Ουγκάντα και την Ρουάντα. Το παράδειγμα δόθηκε με την συμφωνία της Ιταλίας με την Αλβανία το 2023 για τη δημιουργία δύο “κέντρων επιστροφής” στο Σεντζίν και την Γκιάντρα για την επεξεργασία 36.000 επιστροφών ετησίως. Τα κέντρα που θα δημιουργηθούν στην Αφρική αναμένεται να είναι πολύ περισσότερα και μεγαλύτερα.
Το νέο αυτό ευρωπαϊκό πλαίσιο για τις επιστροφές των μεταναστών έχει διχάσει πολιτικά και ιδεολογικά την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς οι Σοσιαλιστές, οι Πράσινοι και η Ευρωπαϊκή Αριστερά ψήφισαν μαζικά κατά της νέας ρύθμισης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η πρόταση της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου υπερψηφίστηκε από το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, κάποιους ευρωβουλευτές του κεντρώου/φιλελεύθερου Renew Europe, και το σύνολο σχεδόν των ευρωομάδων των ευρωσκεπτικιστών και των ακροδεξιών.
Η κριτική κατά της νέας ρύθμισης επικεντρώνεται στις ανησυχίες για τις συνθήκες κράτησης που θα ισχύουν στα “κέντρα επιστροφής” και στην πιθανότητα δημιουργίας μιας “μαύρης τρύπας” για τα ανθρώπινα δικαιώματα των μεταναστών. Η ρύθμιση προβλέπει ότι τα κέντρα θα επιτρέπεται να δημιουργηθούν μόνο σε χώρες που “σέβονται τα διεθνή πρότυπα και τις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων”, ενώ οι προς απέλαση μετανάστες θα διατηρούν όλα βασικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα προσφυγής, την υποστήριξη ευάλωτων ατόμων, τις ισχυρές εγγυήσεις για τους ανηλίκους και τις οικογένειες και την τήρηση της αρχής της μη επαναπροώθησης.
Όλα αυτές οι κρίσιμες λεπτομέρειες αναμένεται να καθοριστούν κατά την διάρκεια του λεγόμενου “τριλόγου” ανάμεσα στους διαπραγματευτές του Ευρωκοινοβουλίου, την Κομισιόν και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπό την προεδρία της Κύπρου, με στόχο το τελικό κείμενο της ρύθμισης να έχει συμφωνηθεί μέχρι τα τέλη Μαΐου και να ισχύσει από τον ερχόμενο Ιούλιο.
Αναμφίβολα πρόκειται για ένα πολύ δύσκολο εγχείρημα με σοβαρούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και η διαιώνιση της σημερινής στρεβλής κατάστασης με εκατοντάδες χιλιάδες παράτυπους μετανάστες στις ευρωπαϊκές πόλεις αποτελεί μια βόμβα στα πολιτικά και κοινωνικά θεμέλια των ευρωπαϊκών κρατών. Η πράξη θα δείξει σε ποιό βαθμό θα είναι αποτελεσματική αυτή η ριζική στροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο ζήτημα της παράνομης μετανάστευσης.