Χωρίς την πολυαναμενόμενη συμφωνία ολοκληρώθηκε η COP31 για το κλίμα στην Αττάλεια της Τουρκίας.
- Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι σύμμαχοί της απέρριψαν το τελικό σχέδιο συμφωνίας, καθώς, έπειτα από πιέσεις πετρελαιοπαραγωγών κρατών, αφαιρέθηκε κάθε ρητή αναφορά στην ανάγκη σταδιακής εγκατάλειψης των ορυκτών καυσίμων, ακυρώνοντας την πρόοδο της COP28.
- Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε οριστική ρήξη, με τον πρόεδρο της COP31, Μουράτ Κουρούμ, να αναγνωρίζει την έλλειψη συναίνεσης και να δηλώνει ότι εξαντλήθηκαν τα περιθώρια για την υιοθέτηση του «Συμφώνου της Αττάλειας», χωρίς να παρουσιαστεί νέο κείμενο.
- Σοβαρή αντιπαράθεση προκλήθηκε και για την οικονομική στήριξη των αναπτυσσόμενων χωρών. Το τελικό σχέδιο δεν περιλάμβανε συγκεκριμένους ποσοτικούς στόχους για τη χρηματοδότηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.
- Το ναυάγιο της συνόδου έρχεται σε μια κρίσιμη στιγμή, καθώς εκτιμήσεις του ΟΗΕ δείχνουν ότι ο στόχος του 1,5 βαθμού Κελσίου θα ξεπεραστεί, με την υπερθέρμανση του πλανήτη να οδεύει προς τους 2,8 βαθμούς.
Οι διαφωνίες μεταξύ των χωρών για τα ορυκτά καύσιμα και τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης οδήγησαν σε αδιέξοδο, έπειτα από περισσότερες από δύο εβδομάδες εξαντλητικών διαπραγματεύσεων, οι οποίες παρατάθηκαν κατά δύο ημέρες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες χώρες απέρριψαν το τελικό σχέδιο που παρουσίασαν οι προεδρίες της Τουρκίας και της Αυστραλίας, κρίνοντάς το ανεπαρκές για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.
Πρόκειται για την πρώτη μεγάλη αποτυχία επίτευξης συναίνεσης για την κεντρική πολιτική διακήρυξη μιας διάσκεψης του ΟΗΕ για το κλίμα μετά την COP15 της Κοπεγχάγης, το 2009. Παράλληλα, οι φετινές διαπραγματεύσεις καταγράφουν τη μεγαλύτερη διάρκεια στην ιστορία του θεσμού.
Στην καρδιά της αντιπαράθεσης βρέθηκε η απουσία οποιασδήποτε ρητής αναφοράς στην ανάγκη απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα. Περισσότερες από 130 χώρες είχαν ζητήσει να συμπεριληφθεί σαφής δέσμευση για τη σταδιακή εγκατάλειψή τους, ωστόσο οι πιέσεις των πετρελαιοπαραγωγών κρατών οδήγησαν στην αφαίρεση της σχετικής διατύπωσης. Την ίδια στιγμή, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες εξέφρασαν έντονη δυσαρέσκεια για την απουσία συγκεκριμένων οικονομικών εγγυήσεων, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της υπερθέρμανσης.
Τα ορυκτά καύσιμα διέλυσαν τις διαπραγματεύσεις
Η απουσία αναφοράς στα ορυκτά καύσιμα αποτέλεσε τον βασικό λόγο για τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση αρνήθηκε να στηρίξει το τελικό κείμενο. Μαζί της, ο Παναμάς, οι Νήσοι Μάρσαλ και η Νορβηγία εξέφρασαν την αντίθεσή τους, θεωρώντας ότι η προτεινόμενη συμφωνία δεν ανταποκρινόταν ούτε στις επιστημονικές προειδοποιήσεις ούτε στην ανάγκη επιτάχυνσης της ενεργειακής μετάβασης.
Ο υπουργός Περιβάλλοντος της Ιρλανδίας, Ντάραγκ Ο'Μπράιεν, ο οποίος συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις εκ μέρους της ΕΕ, ξεκαθάρισε ότι η Ένωση δεν μπορούσε να αποδεχθεί μια συμφωνία που δεν περιλάμβανε καμία αναφορά στα ορυκτά καύσιμα.
Από την πλευρά του, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες δήλωσε «βαθιά απογοητευμένος. «Συμμερίζομαι τη βαθιά απογοήτευση όλων εκείνων που ήλπιζαν ότι οι κυβερνήσεις θα στέκονταν στο ύψος των απαιτήσεων της κλιματικής κρίσης», ανέφερε ο Αντόνιο Γκουτέρες, σε δελτίο Τύπου, υπογραμμίζοντας πως «τα ορυκτά καύσιμα αποτελούν την κινητήρια δύναμη της κλιματικής κρίσης».
Η στάση των πετρελαιοπαραγωγών κρατών αποδείχθηκε καθοριστική αφού η Σαουδική Αραβία και άλλες χώρες με ισχυρά συμφέροντα στην αγορά υδρογονανθράκων άσκησαν έντονες πιέσεις για να αποκλειστεί οποιαδήποτε ρητή αναφορά στην εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων. Η αντιπαράθεση ανέδειξε για ακόμη μία φορά τη σύγκρουση ανάμεσα στα κράτη που ζητούν ταχύτερη ενεργειακή μετάβαση και σε εκείνα που επιδιώκουν να διατηρήσουν την εξάρτηση των οικονομιών τους από το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τον άνθρακα.
Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι, στην COP28, στο Ντουμπάι, το 2023, είχε επιτευχθεί μια ιστορική συμφωνία για τη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα. Ήταν η πρώτη φορά που η συγκεκριμένη δέσμευση περιλήφθηκε σε τελικό κείμενο συνόδου του ΟΗΕ για το κλίμα.
Στην αρχική εκδοχή του σχεδίου της COP31 υπήρχε πρόβλεψη για άμεση μετάβαση στα ενεργειακά συστήματα. Ωστόσο, στις επόμενες εκδοχές η αναφορά αφαιρέθηκε, παρά τις πιέσεις περισσότερων από 100 χωρών να διατηρηθεί. Στο τελευταίο κείμενο επιχειρήθηκε να υπάρξει έμμεση σύνδεση με την απόφαση του Ντουμπάι, χωρίς όμως να ικανοποιηθούν όσοι ζητούσαν σαφή πολιτική δέσμευση.
Ο Μοχάμεντ Αντόου, διευθυντής του αφρικανικού οργανισμού ενεργειακής πολιτικής Power Shift Africa, χαρακτήρισε τη φετινή σύνοδο τη χειρότερη στην ιστορία του θεσμού, υποστηρίζοντας ότι η αποτυχία της πρέπει να λειτουργήσει ως προειδοποίηση για τη διεθνή κοινότητα.
Χωρίς συναίνεση στο τελικό κείμενο
Η οριστική ρήξη σημειώθηκε κατά την καταληκτική συνεδρίαση, όταν έγινε σαφές ότι δεν υπήρχε η απαιτούμενη συναίνεση για την έγκριση της κεντρικής πολιτικής συμφωνίας, γνωστής ως «Σύμφωνο της Αττάλειας» (Antalya Pact).
Ο πρόεδρος της COP31, Μουράτ Κουρούμ, αναγνώρισε ότι δεν υπήρχαν πλέον περιθώρια για την υιοθέτηση του σχεδίου. Δήλωσε ότι είχαν εξαντληθεί όλες οι δυνατότητες διαπραγμάτευσης και ότι δεν επρόκειτο να παρουσιαστεί νέα εκδοχή του κειμένου. «Δεν υπάρχει κάτι άλλο να κάνουμε, κάναμε ό,τι μπορούσαμε. Δεν θα υπάρξει νέο κείμενο από εδώ και πέρα», ανέφερε, προτού αποχωρήσει από το βήμα ενώ συνεχίζονταν οι παρεμβάσεις των αντιπροσωπειών.
Ο Αυστραλός υπουργός Κλίματος και επικεφαλής των διαπραγματεύσεων, Κρις Μπόουεν, χαρακτήρισε το αποτέλεσμα ιδιαίτερα απογοητευτικό, επισημαίνοντας ότι οι διαφωνίες για τα ορυκτά καύσιμα και τη χρηματοδότηση αποδείχθηκαν καθοριστικές.
Η αποτυχία υιοθέτησης της κεντρικής πολιτικής διακήρυξης δεν σημαίνει, πάντως, ότι ακυρώθηκαν όλες οι εργασίες της συνόδου. Επιμέρους αποφάσεις για άλλα ζητήματα προχώρησαν, ενώ οι δεσμεύσεις που είχαν συμφωνηθεί σε προηγούμενες διασκέψεις εξακολουθούν να ισχύουν.
Η αμφιλεγόμενη λύση της δέσμευσης άνθρακα
Ένα ακόμη σημείο αντιπαράθεσης αφορούσε την ενίσχυση των τεχνολογιών δέσμευσης, αποθήκευσης και απομάκρυνσης διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα. Το σχέδιο προέβλεπε την επιτάχυνση της ανάπτυξής τους, αναγνωρίζοντας ότι η υπέρβαση του ορίου του 1,5 βαθμού Κελσίου καθίσταται ολοένα πιθανότερη.
Η Σαουδική Αραβία υποστήριξε τη συγκεκριμένη κατεύθυνση, με εκπρόσωπό της να εκφράζει την έκπληξή του για τις αντιδράσεις απέναντι σε μια τεχνολογική λύση που, όπως υποστήριξε, προσφέρει συγκεκριμένες δυνατότητες αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης.
Ωστόσο, περιβαλλοντικές οργανώσεις και ειδικοί προειδοποίησαν ότι η υπερβολική εξάρτηση από αυτές τις τεχνολογίες ενδέχεται να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για τη συνέχιση της παραγωγής ορυκτών καυσίμων. Η ανησυχία αφορά το ενδεχόμενο οι ενεργειακές βιομηχανίες να επικαλούνται τη μελλοντική δέσμευση των εκπομπών για να δικαιολογούν τη διατήρηση των σημερινών δραστηριοτήτων τους, αντί να προχωρούν σε ουσιαστικές μειώσεις.
Παρότι η δέσμευση άνθρακα θεωρείται από αρκετούς επιστήμονες αναγκαίο συμπληρωματικό εργαλείο, ιδιαίτερα σε βιομηχανικούς τομείς όπου η μείωση των εκπομπών είναι δυσκολότερη, η εφαρμογή της σε μεγάλη κλίμακα παραμένει τεχνολογικά και οικονομικά απαιτητική.
Ο Ματ Γουέμπ, στέλεχος του περιβαλλοντικού οργανισμού E3G, περιέγραψε τον κίνδυνο με μια χαρακτηριστική παρομοίωση: η προσπάθεια αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης μέσω της δέσμευσης άνθρακα, χωρίς παράλληλη μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων, είναι σαν να προσπαθεί κάποιος να κόψει το κάπνισμα χωρίς να αφήσει το τσιγάρο.
Η χρηματοδότηση που δεν εξασφαλίστηκε
Εξίσου σοβαρή ήταν η αντιπαράθεση για την οικονομική στήριξη των αναπτυσσόμενων κρατών. Οι χώρες που πλήττονται περισσότερο από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής ζητούν εδώ και χρόνια περισσότερους πόρους, προκειμένου να προστατεύσουν τις κοινότητές τους από πλημμύρες, ξηρασίες, καύσωνες και άλλες ακραίες καιρικές συνθήκες.
Το σχέδιο της COP31 προέβλεπε τον τριπλασιασμό της χρηματοδότησης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή έως το 2035. Ωστόσο, δεν προσδιόριζε το ποσό αναφοράς πάνω στο οποίο θα υπολογιζόταν η αύξηση, ούτε περιλάμβανε συγκεκριμένο οικονομικό στόχο.
Η απουσία σαφούς χρηματοδοτικής δέσμευσης είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς σε προηγούμενη εκδοχή του σχεδίου είχε περιληφθεί πρόταση για την αύξηση της ετήσιας χρηματοδότησης προσαρμογής στα 120 δισ. δολάρια έως το 2035. Το συγκεκριμένο ποσό, το οποίο βασιζόταν στον τριπλασιασμό ενός ετήσιου ποσού αναφοράς 40 δισ. δολαρίων, αφαιρέθηκε από τις επόμενες εκδοχές του κειμένου.
Η αλλαγή αυτή προκάλεσε πρόσθετη δυσαρέσκεια στις αναπτυσσόμενες χώρες, καθώς η τελική πρόταση διατηρούσε τον γενικό στόχο του τριπλασιασμού, χωρίς να προσδιορίζει με ποια αφετηρία θα υπολογιζόταν η αύξηση. Παράλληλα, δεν έδινε σαφή εικόνα για το ύψος των πόρων που θα μπορούσαν πραγματικά να διατεθούν.
Για τις χώρες αυτές, το ζήτημα δεν αφορά μόνο την πρόληψη μελλοντικών κινδύνων. Αφορά και την αντιμετώπιση καταστροφών που ήδη πλήττουν εκατομμύρια ανθρώπους, παρά το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες οικονομίες έχουν συμβάλει πολύ λιγότερο στις ιστορικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου.
Ο Χαρτζίτ Σινγκ, ιδρυτικό στέλεχος του οργανισμού Satat Sampada Climate Foundation, επέκρινε τη στάση των πλουσιότερων κρατών, υποστηρίζοντας ότι αρνήθηκαν να διαθέσουν τους αναγκαίους πόρους για την προστασία των ευάλωτων πληθυσμών, ενώ παράλληλα άφησαν περιθώρια συνέχισης της ρυπογόνου δραστηριότητας.
Η αντιπαράθεση ανέδειξε ένα από τα βαθύτερα προβλήματα των διεθνών διαπραγματεύσεων: οι χώρες που έχουν τη μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα δεν έχουν καταφέρει να εξασφαλίσουν τη χρηματοδότηση που απαιτούν εκείνες που υφίστανται δυσανάλογα τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Η υπέρβαση του 1,5 βαθμού Κελσίου γίνεται ολοένα πιθανότερη
Η αποτυχία της COP31 σημειώθηκε σε μια κρίσιμη περίοδο για το μέλλον του πλανήτη. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΟΗΕ που δημοσιεύθηκαν τον Νοέμβριο, ο στόχος περιορισμού της υπερθέρμανσης στον 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα αναμένεται να ξεπεραστεί. Με βάση τις σημερινές πολιτικές, η αύξηση της θερμοκρασίας θα μπορούσε να φτάσει τους 2,8 βαθμούς Κελσίου.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη εμφανείς σε πολλές περιοχές του πλανήτη, από τις καταστροφικές πλημμύρες στο Νεπάλ μέχρι τα θανατηφόρα κύματα καύσωνα στην Ευρώπη. Την ίδια στιγμή, οι πολεμικές συγκρούσεις, οι γεωπολιτικές αναταράξεις και οι οικονομικές πιέσεις δυσχεραίνουν την προσπάθεια διεθνούς συντονισμού, καθώς οι κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν ταυτόχρονα πολλαπλές κρίσεις.
Η πρώην πρόεδρος της Ιρλανδίας, Μέρι Ρόμπινσον, εξέφρασε την απογοήτευσή της για την έκβαση της συνόδου, επισημαίνοντας ότι η αναγνώριση των κινδύνων από την υπέρβαση του ορίου του 1,5 βαθμού θα έπρεπε να έχει κινητοποιήσει τους ηγέτες, αντί να οδηγήσει σε μια τόσο περιορισμένη αντίδραση.
Από την πλευρά του, ο υπουργός Κλίματος του Βελγίου, Ζαν-Λικ Κρουκ, χαρακτήρισε δύσκολη αλλά δικαιολογημένη την απόρριψη του τελικού σχεδίου, τονίζοντας ότι η άρνηση αποδοχής μιας ανεπαρκούς συμφωνίας δεν σημαίνει το τέλος της πολυμερούς συνεργασίας.