Το Μαρόκο αλλάζει σελίδα, καθώς η Φατίμα Ζάχρα Ελ Μανσούρι γίνεται η πρώτη γυναίκα που αναλαμβάνει την πρωθυπουργία της χώρας, επικεφαλής κυβέρνησης συνασπισμού τεσσάρων κομμάτων.
Η απόφαση σηματοδοτεί μια πρωτοφανή εξέλιξη για το βασίλειο της Βόρειας Αφρικής, όπου η θρησκεία, οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τον ρόλο των γυναικών και οι εκτεταμένες εξουσίες του μονάρχη εξακολουθούν να διαμορφώνουν το πολιτικό σκηνικό.
Σύμφωνα με το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Maghreb Arabe Presse (MAP), ο βασιλιάς Μοχάμεντ ΣΤ΄ υποδέχθηκε τα μέλη της νέας κυβέρνησης στο Βασιλικό Παλάτι, στην πρωτεύουσα Ραμπάτ, και προήδρευσε της τελετής διορισμού τους. Το νέο υπουργικό συμβούλιο αποτελείται από 32 μέλη, μεταξύ των οποίων επτά γυναίκες και την Ελ Μανσούρι επικεφαλής.
Ποια είναι η πρώτη γυναίκα πρωθυπουργός
Η Ελ Μανσούρι, δικηγόρος με σπουδές στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Μονπελιέ στη Γαλλία, δεν είναι νεοεισερχόμενη στην πολιτική.
Έχει διαγράψει περισσότερες από δύο δεκαετίες δημόσιας παρουσίας, έχοντας διατελέσει δύο φορές δήμαρχος του Μαρακές, βουλευτής και υπουργός αρμόδια για τον χωροταξικό σχεδιασμό, την πολεοδομία, τη στέγαση και την αστική πολιτική. Στο συγκεκριμένο υπουργείο παρέμεινε επί πέντε χρόνια, υπό τον προηγούμενο πρωθυπουργό Αζίζ Αχαννούς.
Όπως επισημαίνει το Associates Press, το 2024 αναδείχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες ηγετικές φυσιογνωμίες του Κόμματος Αυθεντικότητας και Νεωτερικότητας (PAM), το οποίο ιδρύθηκε το 2008 από τον Φουάντ Αλί Ελ Χίμα, παιδικό φίλο και στενό σύμβουλο του βασιλιά.
Η πολιτική της διαδρομή συνδέεται και με την οικογενειακή της καταγωγή. Είναι κόρη του Αμπντεραχμάν Ελ Μανσούρι, γνωστού ως «πασάς του Μαρακές», ανώτατου τοπικού αξιωματούχου που είχε διατελέσει πρεσβευτής του Μαρόκου στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Ο πατέρας της είχε επίσης ηγηθεί του δικηγορικού συλλόγου του Μαρακές.
Στην προσωπική της ζωή, η Φατίμα Ζάχρα Ελ Μανσούρι έχει αποκτήσει δύο παιδιά, τον Αμπντελαζίζ και τη Γιασμίνα, από τον γάμο της με τον Σούκρι Μπεράντα, γιατρό που δραστηριοποιήθηκε και στον τομέα των ακινήτων. Το ζευγάρι έχει χωρίσει.
Ο συνασπισμός και οι εξουσίες του βασιλιά
Το PAM κατέλαβε την πρώτη θέση στις βουλευτικές εκλογές του Σεπτεμβρίου, εξασφαλίζοντας τον μεγαλύτερο αριθμό εδρών. Στη συνέχεια συμφώνησε στον σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού με το Κόμμα Ιστιγκλάλ, τη Σοσιαλιστική Ένωση Λαϊκών Δυνάμεων και το Κόμμα Προόδου και Σοσιαλισμού. Τα τέσσερα κόμματα διαθέτουν συνολικά 207 από τις 395 έδρες του κοινοβουλίου.
Το Σύνταγμα του Μαρόκου προβλέπει ότι ο βασιλιάς διορίζει τον επικεφαλής της κυβέρνησης από το κόμμα που κερδίζει τις περισσότερες έδρες στις βουλευτικές εκλογές. H «αρχή της δεδηλωμένης» δηλαδή ο Αρχηγός του κράτους να διορίζει πρωθυπουργό και κυβέρνηση του κόμματος ή συνασπισμού κομμάτων που διαθέτουν την κοινοβουλευτική πλειοψηφία θεσπίστηκε μετά τις διαδηλώσεις της Αραβικής Άνοιξης το 2011, όταν οι διαδηλωτές απαίτησαν πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Προηγουμένως, ο μονάρχης μπορούσε να επιλέγει πρωθυπουργό χωρίς τον συγκεκριμένο περιορισμό.
Παρά τον ιστορικό χαρακτήρα του διορισμού της, η Ελ Μανσούρι θα κυβερνήσει σε ένα σύστημα όπου ο βασιλιάς διατηρεί εκτεταμένες εξουσίες, ιδίως στην άμυνα και την εξωτερική πολιτική. Το Μαρόκο είναι συνταγματική μοναρχία, αλλά σημαντικές αποφάσεις εξακολουθούν να βρίσκονται στα χέρια του 63χρονου Μοχάμεντ ΣΤ΄, υπογραμμίζει σε δημοσίευμά του το BBC.
Οι θρησκευτικές αντιδράσεις και τα δικαιώματα των γυναικών
Όπως ήταν αναμενόμενο, ανάδειξη της πρώτης γυναίκας πρωθυπουργού αναζωπύρωσε τη συζήτηση για τη θέση των γυναικών στη δημόσια ζωή. Ο Μουστάφα Ραμίντ, πρώην υπουργός Δικαιοσύνης σε κυβέρνηση υπό την ηγεσία ισλαμιστών, επικαλέστηκε σε εκτενή ανάρτησή του στο Facebook μια ισλαμική ρήση σύμφωνα με την οποία «ένας λαός που εμπιστεύεται τις υποθέσεις του σε μια γυναίκα δεν θα επιτύχει ποτέ».
Υποστήριξε ότι το Μαρόκο, ως χώρα με μουσουλμανική πλειονότητα, είχε βρει μια ισορροπία μεταξύ ισότητας και κρατικής ηγεσίας, επισημαίνοντας ότι το ανώτατο αξίωμα, εκείνο του βασιλιά, εξακολουθεί να προορίζεται για άνδρες.
Οι αντιδράσεις δεν περιορίστηκαν στον πολιτικό και θρησκευτικό χώρο. Την επομένη του διορισμού της, ο τοπικός τηλεοπτικός σταθμός Chouf TV βγήκε με ρεπορτάζ στους δρόμους και ρώτησε άνδρες πολίτες πώς αντιμετώπιζαν την προοπτική μιας γυναίκας στην πρωθυπουργία. Αρκετοί, κυρίως μεσήλικες και μεγαλύτεροι, δίστασαν να απαντήσουν, ενώ ορισμένοι δήλωσαν ότι αποδέχονται την απόφαση επειδή προέρχεται από τον βασιλιά.
Η δημόσια κριτική προς τη μοναρχία ενέχει νομικούς κινδύνους, καθώς ο ποινικός κώδικας προβλέπει κυρώσεις για ορισμένες μορφές προσβολής του βασιλιά, της βασιλικής οικογένειας και του θεσμού της μοναρχίας.
Την ίδια ώρα, πολλοί νεότεροι Μαροκινοί, ιδιαίτερα γυναίκες, υποδέχθηκαν θετικά την εξέλιξη. Ωστόσο, οι συντηρητικές και θρησκευτικές αντιλήψεις εξακολουθούν να έχουν σημαντική επιρροή.
Το μεγάλο στοίχημα της οικογενειακής νομοθεσίας
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που θα μπορούσαν να καθορίσουν την πολιτική κληρονομιά της νέας πρωθυπουργού είναι η μεταρρύθμιση της Moudawana, του οικογενειακού κώδικα που ρυθμίζει τον γάμο, το διαζύγιο και την επιμέλεια των παιδιών.
Οι μεταρρυθμίσεις του οικογενειακού κώδικα, που ανακοινώθηκαν το 2024 με στόχο τη διεύρυνση των δικαιωμάτων των γυναικών, δεν έχουν ακόμη θεσπιστεί.
Σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες κληρονομιάς, η κόρη λαμβάνει συνήθως το μισό μερίδιο από εκείνο του γιου σε αντίστοιχες περιπτώσεις. Το Ανώτατο Συμβούλιο Ουλεμάδων, το σώμα θρησκευτικών λογίων της χώρας, έχει αντιταχθεί στην εξίσωση των κληρονομικών δικαιωμάτων, επικαλούμενο την ισλαμική νομολογία. Έχει επίσης απορρίψει προτάσεις για την κατάργηση του κανόνα «ταασίμπ», ο οποίος μπορεί να υποχρεώνει ορφανές κοπέλες χωρίς αδελφούς να μοιράζονται την κληρονομιά τους με άνδρες συγγενείς, ακόμη και μακρινούς.
Το Εθνικό Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Μαρόκου προειδοποίησε, σε έκθεσή του το 2022, ότι οι άνισοι κανόνες κληρονομιάς συμβάλλουν στη φτώχεια των γυναικών.
Η πολυγαμία παραμένει επίσης νόμιμη υπό προϋποθέσεις. Οι προτεινόμενες αλλαγές στον οικογενειακό κώδικα περιλαμβάνουν τη δυνατότητα οι γυναίκες να προβλέπουν στα συμβόλαια γάμου ότι οι σύζυγοί τους δεν θα μπορούν να παντρευτούν δεύτερη γυναίκα. Ωστόσο, προβλέπονται εξαιρέσεις, μεταξύ άλλων σε περιπτώσεις υπογονιμότητας ή ασθένειας της πρώτης συζύγου, τις οποίες οργανώσεις δικαιωμάτων των γυναικών έχουν επικρίνει για λόγους ιδιωτικότητας και ιατρικού απορρήτου.
Πακέτο μεταρρυθμίσεων ανακοινώθηκε το 2024, αλλά οι αλλαγές δεν έχουν ακόμη γίνει νόμος.
«Δεν αρκεί να είναι γυναίκα στην εξουσία»
Η ίδια η Ελ Μανσούρι χαρακτήρισε τον διορισμό της ιστορική στιγμή για τις γυναίκες της χώρας. «Το ότι είμαι η πρώτη γυναίκα επικεφαλής της κυβέρνησης δεν αποτελεί πηγή υπερηφάνειας μόνο για εμένα, αλλά για όλες τις γυναίκες του βασιλείου», δήλωσε.
Μέχρι στιγμής, δεν έχει αποσαφηνίσει εάν σκοπεύει να προωθήσει τις μεταρρυθμίσεις του οικογενειακού κώδικα. Παράλληλα, κατά τη διάρκεια της πολιτικής της σταδιοδρομίας δεν έχει διατυπώσει ιδιαίτερα προβεβλημένες δημόσιες θέσεις για τα δικαιώματα των γυναικών, ακόμη και όταν τα σχετικά ζητήματα βρίσκονταν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.
Για τη νεαρή Μαροκινή Σάρα Ζουιτέν, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι το φύλο της νέας πρωθυπουργού, αλλά οι πολιτικές που θα εφαρμόσει.
«Δεν πιστεύω ότι η Ελ Μανσούρι πρέπει να κρίνεται από το γεγονός ότι είναι γυναίκα. Το να βρίσκεται μια γυναίκα στην εξουσία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπερασπίζεται τα δικαιώματα των γυναικών», δήλωσε στο BBC. Και πρόσθεσε: «Το κόμμα της παρουσιάζεται ως μια πολιτική δύναμη που επιδιώκει τον εκσυγχρονισμό. Θέλω να δω αν αυτό θα μεταφραστεί σε πραγματικές αλλαγές».