Οι εικόνες εισβολής νέων σε μεγάλα πολυκαταστήματα στο Παρίσι και άλλες πόλεις προκάλεσαν σοκ και έδωσαν λαβή για πολλές ερμηνείες και παρερμηνείες σχετικά με ό,τι συμβαίνει τα τελευταία 24ωρα στη Γαλλία.
Το πλιάτσικο στις επώνυμες μάρκες επισκίασε τον όγκο και την έκταση των διαδηλώσεων διαμαρτυρίας για τις ελλείψεις στα σχολεία και την ακρίβεια. Είναι αλήθεια ότι αρκετοί από αυτούς που έκαναν το ρεσάλτο στα επώνυμα καταστήματα είχαν σαν κίνητρο το ευκαιριακό κέρδος. Ήδη η Vinted, η κορυφαία διαδικτυακή πλατφόρμα αγοραπωλησίας μεταχειρισμένων από καταναλωτή σε καταναλωτή «έκοψε» αγγελίες ύποπτων κλεμμένων ρούχων ή ηλεκτρονικών ειδών.
Όμως θα ήταν λάθος να περιοριστεί μόνο σε αυτήν την εξέλιξη η κουβέντα για το γιατί η έφοδος εστιάστηκε στους οίκους Louis Vuitton, Apple, Nike, Zara,αλλά και μικρότερων μπουτίκ ή ειδών πολυτελείας. Άλλωστε δεν ήταν μόνο οι μεγάλοι οίκοι στο κέντρο του Παρισιού ή της Λιόν που δέχτηκαν επιθέσεις, αλλά ακόμα και σούπερ μάρκετ ή καταστήματα ευρείας κατανάλωσης.
Ας μείνουμε όμως στις σπασμένες βιτρίνες και ας δούμε λίγο βαθύτερα το τι πραγματικά σηματοδοτούν οι επιθέσεις σε επώνυμα brands κατά τη διάρκεια ανάλογων κοινωνικών ξεσπασμάτων. Μόνο που πριν απ’ όλα πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα smartphones. Είναι οι αγωγοί που φέρνουν την ανισότητα μπροστά στις οθόνες μας. Η σύγκριση αυτού που βλέπουν πολλοί νέοι με αυτό που βιώνουν είναι καταλυτική. Η «σχετική στέρηση» είναι αυτό που η ψυχολογία ερμηνεύει την αντίδραση όχι μόνο ως απότοκο στέρησης και στενότητας, αλλά γιατί στην οθόνη εμφανίζονται άλλοι θα διαθέτουν και να προβάλλουν όσα για τους πολλούς αποκλείονται. Έρευνα της PubMed Central έδειξε ότι η άνιση μεταχείριση και η καθημερινή της προβολή στα social μπορεί να αυξήσει το αίσθημα σχετικής στέρησης, την απογοήτευση και τη συλλογική καταστροφική συμπεριφορά.
Το smartphone διευρύνει δραστικά τον κύκλο της σύγκρισης. Ένας νέος βλέπει στο Instagram ή το TikTok διάσημους συνομήλικούς του, influencers να επιδεικνύουν πολυτελή αυτοκίνητα, ταξίδια σε εξωτικούς προορισμούς ως κάτι σαν καθημερινή δραστηριότητα. Αυτό μπορεί να γεννήσει, φιλοδοξία, επιθυμία ή σε κάποιες φάσεις, θυμό. Δεν σημαίνει πως όλα αυτά οδηγούν σε εκρήξεις βίας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν ο ίδιος, όταν οι επιλογές είναι μηδαμινές, να προσλαμβάνει την προβολή του πλούτου ως μια διαρκή υπενθύμιση αποκλεισμού. Πολύ περισσότερο, όταν στην πραγματική ζωή αντιμετωπίζει αδιέξοδα στην εκπαίδευση, την εργασία, την αξιοπρεπή κατοικία. Βεβαίως υπάρχουν και οι πιο «ψαγμένοι», που κάνουν scrolling στα οικονομικά μεγέθη και βλέπουν ανάγλυφα την πρωτοφανή συγκέντρωση πλούτου σε λίγους , την ώρα που τα αδιέξοδα για τους πολλούς πληθαίνουν. Σίγουρα στους νέους που σπάνε βιτρίνες θα συναντήσει κάποιος μια ευρεία γκάμα νέων με ποικίλα ενδιαφέροντα και ανσυχίες, μαζί με συνομήλικούς τους από υποβαθμισμένες συνοικίες.
Για να μείνουμε όμως στην «μάχη της βιτρίνας», είναι φανερό πως τα smartphones παίζουν επίσης καταλυτικό ρόλο και στην εξέλιξη των επιθέσεων κατά τη διάρκεια της κλιμακούμενης έντασης. Το κινητό δεν δείχνει μόνο τι διαθέτουν οι πλούσιοι. Δείχνει επίσης ότι «εκεί συμβαίνει κάτι», ότι άλλοι συμμετέχουν, ότι ένα κατάστημα παραβιάστηκε. Μπορεί έτσι να διευκολύνει τον συντονισμό, τη μίμηση και την επίδειξη της πράξης προς ένα διαδικτυακό ακροατήριο.
Ο κοινωνιολόγος Marco Oberti μελέτησε την έκρηξη βίας στη Γαλλία το 2023, μετά τη δολοφονία του 17χρονου Nahel Merzouk από αστυνομικό. Το περιστατικό καταγράφηκε σε βίντεο και διαδόθηκε ευρέως μέσω των social. Τα συμπεράσματα του Oberti είναι σοκαριστικά- σαν να γράφτηκαν για την τρέχουσα περίοδο: «ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν περιορίζεται στη διάδοση αυτού του βίντεο. Φαίνεται κρίσιμος τόσο όσον αφορά την οργάνωση συγκεντρώσεων και τον εντοπισμό στόχων για καταστροφή και λεηλασία, καθώς και την προμήθεια όλμων, αλλά και στη διοργάνωση των ταραχών. Εικόνες βίαιων συγκρούσεων με την αστυνομία, καύσης δημόσιας και ιδιωτικής περιουσίας, αυτοκινήτων και κάδων απορριμμάτων, κατακλύζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συμβάλλοντας σε μια συλλογική ευφορία και σε μια κλιμάκωση της έντασης των αντιπαραθέσεων και της καταστροφής. Θα μπορούσε κανείς να μιλήσει ακόμη και για μια «αισθητικοποίηση της αστικής βίας», μέσα από εικόνες που δείχνουν σιλουέτες βαριά εξοπλισμένων αστυνομικών να αντιμετωπίζουν κουκουλοφόρους νέους, με φωτιές και πυρά όλμων στο φόντο να φωτίζουν αστικά τοπία τυπικά των μεγάλων οικιστικών έργων».
Η οπτικοποίηση της ανισότητας, η υπερπροβολή στις οθόνες μας της «χλιδής των ολίγων» αλλά και η κλιμάκωση μιας επιθετικότητας μέσω των social media σε στιγμές κοινωνικής όξυνσης δεν απαντούν ολοκληρωμένα στα αίτια των βίαιων ξεσπασμάτων στο Παρίσι ή το Μιλάνο. Όμως φαίνεται πως παίζουν σημαντικό έως και καταλυτικό μερικές φορές ρόλο στην κλιμάκωση των συγκρούσεων. Ούτε βέβαια η όποια συζήτηση για τα φαινόμενα αυτά δικαιολογεί στο ελάχιστο την ανεξέλεγκτη βία, το πλιάτσικο, τους βανδαλισμούς ή τους μιμητισμούς με σλόγκαν σαν και το «και στα δικά μας». Όμως, μπορεί να λένε οι τζαμάδες στο Παρίσι, «είχαμε καιρό να βρεθούμε όλοι μαζί» ή «θα πάρει κανένα εξάμηνο η αντικατάσταση των σπασμένων», αλλά ίσως το επόμενο συναπάντημά τους στο κέντρο της πόλης να μην είναι τόσο μακρινό…