Ο Ιγκόρ Ζουμπόβιτς, αναπληρωτής Υπουργός Οικονομίας, Περιβάλλοντος και Γεωργίας της Ουκρανίας μιλά αποκλειστικά στο iefimerida.gr για τις οικολογικές συνέπειες του πολέμου.
Για τα 133.300 τετραγωνικά χιλιόμετρα μολυσμένων εδαφών, τις ζημιές άνω των 125 δισ. ευρώ και την οικολογική κρίση που ξεπερνά τα σύνορα της χώρας.
Περίπου 133.300 τετραγωνικά χιλιόμετρα της ουκρανικής επικράτειας, θεωρούνται σήμερα δυνητικά μολυσμένα με νάρκες και άλλα εκρηκτικά κατάλοιπα πολέμου. Ο αριθμός αυτός, που αντιστοιχεί σε επιφάνεια λίγο μεγαλύτερη από τη συνολική έκταση της Ελλάδας, δίνει το πραγματικό μέγεθος μιας διάστασης του πολέμου που συχνά μένει σε δεύτερο πλάνο, αυτό της οικολογικής καταστροφής.
Στις εικόνες του πολέμου που βλέπουμε συνήθως στις ειδήσεις, εστιάζουμε την προσοχή μας στις ανθρώπινες απώλειες και στις καταστροφικές εικόνες των κτιρίων και των πόλεων που πλήττονται βάναυσα από τους πυραύλους. Ωστόσο οι συνέπειες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, όπως και κάθε πολέμου, είναι πολύπλευρες και περισσότερο καταστροφικές απ’ ότι φαίνεται «με γυμνό μάτι». Μια από τις συνέπειες αυτές είναι η περιβαλλοντική καταστροφή.
Η φύση, το έδαφος, τα ποτάμια, τα υπόγεια νερά, τα δάση, οι προστατευόμενες περιοχές, η βιοποικιλότητα καταστρέφονται από τις ρωσικές βόμβες. Δεκαετίες ή και αιώνες θα χρειαστούν για την αντιμετώπιση αυτών των συνεπειών. Όπως προκύπτει από τα στοιχεία που παραθέτει στο iefimerida.gr ο Ουκρανός υφυπουργός, η περιβαλλοντική ζημιά που προκαλεί η ρωσική εισβολή δεν περιορίζεται εντός της Ουκρανίας, αλλά αγγίζει ευρύτερα το οικοσύστημα της Ευρώπης, ενώ σε ορισμένες πτυχές της συνδέεται ακόμη και με την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια, καθώς η Ουκρανία παραμένει ένας από τους βασικούς παραγωγούς αγροτικών προϊόντων, κυρίως σιτηρών.
Πάνω από 10.800 καταγεγραμμένα περιστατικά ζημιάς στο περιβάλλον
Ο Ιγκόρ Ζουμπόβιτς αναφέρει ότι «η ποσότητα των περιστατικών ζημιάς που έχουν καταγραφεί από την Κρατική Οικολογική Επιθεώρηση της Ουκρανίας ανέρχεται σε 10.885 συμβάντα» από την αρχή της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής. Όπως διευκρινίζει, η μεγάλη πλειονότητα αυτών των περιπτώσεων «ερευνώνται στο πλαίσιο προδικαστικών ερευνών σε ποινικές υποθέσεις ή τα σχετικά υλικά ενσωματώνονται σε ήδη ανοιχτές διαδικασίες από τις αρμόδιες ουκρανικές αρχές».
Η αποτίμηση της συνολικής περιβαλλοντικής ζημιάς είναι επίσης τεράστια. Σύμφωνα με τον ίδιο, «υπολογίζεται ότι έως τις 20 Φεβρουαρίου 2026 περιβαλλοντικές ζημιές ανέρχονται σε 6,4 τρισεκατομμύρια ουκρανικές γρίβνες, δηλαδή περίπου 125 δισ. ευρώ. Μεταξύ αυτών περίπου 26,3 δισ. ευρώ από ρύπανση εδαφών και μόλυνση γαιών λόγω πυραυλικών και βομβιστικών επιθέσεων, περίπου 22,5 δισ. ευρώ από ρύπανση της ατμόσφαιρας από προϊόντα καύσης, περίπου 2,35 δισ. ευρώ από ζημιές που αφορούν υδάτινους πόρους και περίπου 74,3 δισ. ευρώ από ζημιές σε περιοχές και αντικείμενα του φυσικού αποθέματος.
Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ότι η περιβαλλοντική διάσταση του πολέμου κάθε άλλο παρά αμελητέα είναι. Οι μάχες, οι εκρήξεις, οι πυρκαγιές, οι διαρροές καυσίμων, η καταστροφή εγκαταστάσεων, η ρύπανση ποταμών και εδαφών και η ναρκοθέτηση μεγάλων αγροτικών και φυσικών εκτάσεων δημιουργούν ένα πλέγμα συνεπειών που θα επηρεάζει τη χώρα για πολλά χρόνια ακόμα.
Έδαφος, νερά, δάση και προστατευόμενες περιοχές
Από τη συνέντευξη προκύπτει ότι η επίπτωση του πολέμου στο φυσικό περιβάλλον δεν αφορά μόνο την άμεση καταστροφή από πυραύλους, βομβαρδισμούς και πυρκαγιές, αλλά και τη σταδιακή υποβάθμιση ολόκληρων οικοσυστημάτων. Η ρύπανση του εδάφους και των υπόγειων νερών από βαρέα μέταλλα και κατάλοιπα εκρήξεων, οι ζημιές σε υδροδοτικές και αποχετευτικές εγκαταστάσεις, η διαρροή καυσίμων και χημικών ουσιών, η καταστροφή περιοχών όπου φωλιάζουν πουλιά και άλλα σπάνια είδη, όλα αυτά συνθέτουν μια εικόνα παρατεταμένης οικολογικής καταστροφής.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που μας έδωσε ο κ. Ζουμπόβιτς, ο πόλεμος έχει πλήξει και το φυσικό απόθεμα (σ.σ.: προστατευόμενες περιοχές που περιλαμβάνουν αντιπροσωπευτικά δασικά οικοσυστήματα, φυτοκοινωνίες, ζωοκοινωνίες ή άλλα γεωλογικά χαρακτηριστικά) της Ουκρανίας σε μεγάλη κλίμακα. Στη συνέντευξη γίνεται αναφορά σε 812 αντικείμενα του φυσικού αποθέματος που έχουν υποστεί άμεσες συνέπειες από μάχες, βομβαρδισμούς, πυρκαγιές και οχυρωματικά έργα, καθώς και σε εκατοντάδες ακόμη περιοχές που είτε βρίσκονται υπό κατοχή είτε έχουν απελευθερωθεί αλλά παραμένουν απρόσιτες λόγω ναρκοθέτησης. Οι συνέπειες αυτές περιλαμβάνουν καταστροφή οικοτόπων, πυρκαγιές σε μεγάλες δασικές εκτάσεις και στέπες, απώλεια ειδών και σοβαρή υποβάθμιση περιοχών που προστατεύονταν πριν από τον πόλεμο.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι πολλές από τις απώλειες στη βιοποικιλότητα δεν είναι δυνατόν να υπολογιστούν πλήρως όσο περιοχές της νότιας και ανατολικής Ουκρανίας παραμένουν υπό κατοχή, βρίσκονται στη γραμμή του μετώπου ή είναι ναρκοθετημένες. Σε αρκετές περιπτώσεις, η οικολογική αποτίμηση γίνεται κυρίως μέσω δορυφορικών δεδομένων και μερικής πρόσβασης σε αποδεσμευμένες περιοχές.
Οι κτηνώδεις συνέπειες της καταστροφής της Καχόβκα
Ιδιαίτερο βάρος στη συζήτηση που κάνουμε με τον Υπουργό έχει η αναφορά στην καταστροφή του φράγματος στον υδροηλεκτρικό σταθμό της Κάχοβκα. Οι Ρώσοι ανατίναξαν αυτό το φράγμα κατά την αποχώρησή τους στις 6 Ιουνίου 2023 με αποτέλεσμα να «προκληθεί ριζική μεταβολή του υδρολογικού καθεστώτος επιφανειακών και υπόγειων υδάτινων σωμάτων» σε τέσσερις ουκρανικές περιφέρειες, προκαλώντας παράλληλα απώλεια βιοποικιλότητας, θάνατο υδρόβιας πανίδας, καταστροφή τόπων φωλεοποίησης πτηνών και πλήγμα σε ενδημικά και προστατευόμενα είδη.
Όπως αναφέρει, «μέσα σε λίγες ημέρες απελευθερώθηκαν περίπου 18 κυβικά χιλιόμετρα νερού από τη δεξαμενή, πλημμυρίζοντας πάνω από 600 τετραγωνικά χιλιόμετρα εκτάσεων κατάντη (σ.σ. στις εκβολές)». Επιπλέον, «64 χιλιάδες εκτάρια δασών πλημμύρισαν», ενώ «143 οικισμοί με πάνω από 852 χιλιάδες κατοίκους έμειναν χωρίς πλήρη υδροδότηση».
Η οικονομική αποτίμηση των ζημιών από την Καχόβκα φτάνει, σύμφωνα με τον ίδιο, τα 77,8 δισ. γρίβνες, δηλαδή περίπου ενάμιση δισ. ευρώ. Από αυτά, περίπου 23,5 εκατ. ευρώ αφορούν ζημιές από την απώλεια του αποθηκευμένου νερού, περίπου 1,48 δισ. ευρώ ζημιές σε περιοχές και αντικείμενα του φυσικού αποθέματος και περίπου 25,5 εκατ. ευρώ ζημιές στις γαίες λόγω πλημμυρών.
Καταστροφικές είναι και οι συνέπειες της καταστροφής του φράγματος που προκλήθηκαν κατά μήκος των ακτών της Μαύρης Θάλασσας, όπου η εισροή γλυκού νερού μείωσε προσωρινά την αλατότητα σε παράκτιες ζώνες, επηρεάζοντας τη θαλάσσια πανίδα. Παράλληλα, μεγάλος αριθμός οργανισμών και χερσαίων ειδών που μεταφέρθηκαν στη θάλασσα δεν μπόρεσε να επιβιώσει στο αλμυρό περιβάλλον.
Η αγροτική παραγωγή παραμένει όρθια εν μέσω πολέμου
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία που μας ανέφερε ο Ιγόρ Ζουμπόβιτς αφορά στην αντοχή της ουκρανικής γεωργίας. Παρά τη ναρκοθέτηση εκτάσεων, τις ζημιές σε υποδομές, τα συνεχή χτυπήματα και τον κίνδυνο στις εμπόλεμες περιοχές, οι Ουκρανοί αγρότες εξακολουθούν να καλλιεργούν και να εξάγουν. Πολλές φορές αυτό γίνεται κυριολεκτικά με κίνδυνο για τη ζωή και την ασφάλειά τους.
Ο Υπουργός επισημαίνει ότι «παρά την επιθετικότητα της Ρωσίας, η Ουκρανία παραμένει ένας από τους βασικούς παραγωγούς και προμηθευτές ορισμένων ειδών αγροδιατροφικών προϊόντων στον κόσμο». Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει, «η συνολική προσφορά σιτηρών και οσπρίων κατά το εμπορικό έτος 2025/2026, μαζί με τα μεταφερόμενα αποθέματα, μπορεί να φτάσει τα 66,9 εκατομμύρια τόνους», δηλαδή 7,4% περισσότερο από το προηγούμενο εμπορικό έτος.
Η αναμενόμενη παραγωγή για την ίδια περίοδο διαμορφώνεται στα 61,8 εκατομμύρια τόνους, δηλαδή 9,9% υψηλότερα από το 2024/2025, ενώ η εσωτερική κατανάλωση υπολογίζεται σε 16,4 εκατομμύρια τόνους. Την ίδια στιγμή, «οι εξαγωγές σιτηρών και οσπρίων για το εμπορικό έτος 2025/2026 προβλέπονται στα 46,5 εκατομμύρια τόνους», δηλαδή 14,3% υψηλότερα από τα πραγματικά εξαγόμενα μεγέθη της προηγούμενης περιόδου. Μέχρι τις 25 Φεβρουαρίου 2026 είχαν ήδη εξαχθεί 21,8 εκατομμύρια τόνοι, που αντιστοιχούν στο 47% της πρόβλεψης.
Ο ίδιος προσθέτει ότι «δεν υπάρχουν αυτή τη στιγμή ενδείξεις για απότομη μείωση των καλλιεργούμενων εκτάσεων». Όπως σημειώνει, για τη συγκομιδή του 2025 οι αγρότες έσπειραν 11,9 εκατομμύρια εκτάρια με σιτηρά και όσπρια, ενώ για τη σοδειά του 2026 είχαν ήδη σπαρεί 5,4 εκατομμύρια εκτάρια χειμερινών σιτηρών, σχεδόν στο σύνολο του αρχικού σχεδιασμού.
Το περιβαλλοντικό κόστος του πολέμου δεν είναι ανεξάρτητο από την οικονομία, την αγροτική παραγωγή και την καθημερινή επιβίωση. Οι νάρκες στα χωράφια, η καταστροφή αρδευτικών δικτύων, η ρύπανση των νερών, οι φωτιές σε δασικές και προστατευόμενες περιοχές, η απώλεια εδαφών από την παραγωγική διαδικασία και η καταστροφή ειδών συνδέονται άμεσα με τη δυνατότητα της χώρας να ζει, να παράγει και να ανακάμπτει.
Για πολλά χρόνια θα υπολογίζονται οι συνέπειες
Τα στοιχεία αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία και για την ευρωπαϊκή και τη διεθνή αγορά. Η Ουκρανία εξακολουθεί να αποτελεί βασικό προμηθευτή αγροτικής παραγωγής και η συνέχιση της καλλιεργητικής δραστηριότητας, ακόμη και σε τόσο δύσκολες συνθήκες, λειτουργεί ως κρίσιμος παράγοντας σταθερότητας.
Η εικόνα που δίνει ο Ιγόρ Ζουμπόβιτς είναι αυτή μιας χώρας που προσπαθεί να κρατήσει όρθια τόσο την παραγωγική της βάση όσο και το φυσικό της περιβάλλον, ενώ βρίσκεται κυριολεκτικά κάτω από τους βομβαρδισμούς. Το μέγεθος του πολέμου στην Ουκρανία, τα θύματα, οι καταστροφές, θα αποτιμώνται για πολλά χρόνια ακόμα. Ο απολογισμός της οικολογικής διάστασης αυτού του πολέμου θα είναι από τους πιο τρομακτικούς και από εκείνους που κατεξοχήν αφορούν όχι μόνον την Ουκρανία και το μέλλον της αλλά και ολόκληρη την Ευρώπη.