Η βρώμικη βόμβα, γνωστή και ως συσκευή ραδιολογικής διασποράς (Radiological Dispersal Device – RDD), είναι ένα όπλο που συνδυάζει συμβατικά εκρηκτικά με ραδιενεργό υλικό.
Στόχος της δεν είναι να προκαλέσει πυρηνική έκρηξη, αλλά να διασπείρει ραδιενεργείς ουσίες στο περιβάλλον, μολύνοντας μια συγκεκριμένη περιοχή και δημιουργώντας κινδύνους για τον πληθυσμό, τη δημόσια υγεία και τις υποδομές.
Σε αντίθεση με μια πυρηνική βόμβα, η οποία βασίζεται σε ανεξέλεγκτη πυρηνική αλυσιδωτή αντίδραση και προκαλεί τεράστια καταστροφή, η βρώμικη βόμβα χρησιμοποιεί τη δύναμη συμβατικών εκρηκτικών για να διασκορπίσει ραδιενεργά σωματίδια. Η έκταση της μόλυνσης εξαρτάται από το είδος και την ποσότητα του ραδιενεργού υλικού, καθώς και από τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Συνήθως, οι επιπτώσεις περιορίζονται σε πολύ μικρότερη γεωγραφική περιοχή σε σύγκριση με εκείνες μιας πυρηνικής έκρηξης.
Μέχρι σήμερα, δεν έχει καταγραφεί πραγματική τρομοκρατική επίθεση με πυροδότηση βρώμικης βόμβας. Ωστόσο, έχουν πραγματοποιηθεί δοκιμές και έχουν καταγραφεί περιστατικά διασποράς ραδιενεργών υλικών, τα οποία ανέδειξαν τους πιθανούς κινδύνους από την ανεξέλεγκτη έκθεσή τους.
Το μάθημα της τραγωδίας στη Βραζιλία
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα περιστατικά που αποτυπώνουν τους κινδύνους της ραδιενεργού μόλυνσης σημειώθηκε στη Γκοϊάνια της Βραζιλίας, το 1987. Δύο συλλέκτες μετάλλων εισήλθαν σε εγκαταλελειμμένη μονάδα ακτινοθεραπείας και αφαίρεσαν μια ραδιενεργό πηγή καισίου-137, με ενεργότητα 50 τεραμπεκερέλ. Το υλικό βρισκόταν σε μορφή σκόνης και, όταν η προστατευτική κάψουλα υπέστη ζημιά, άρχισε να διασκορπίζεται.
Η χαρακτηριστική μπλε λάμψη του υλικού στο σκοτάδι προσέλκυσε το ενδιαφέρον ανθρώπων που ήρθαν σε επαφή μαζί του, χωρίς να γνωρίζουν τον κίνδυνο. Η ραδιενεργός ουσία μεταφέρθηκε σε σπίτια και διαδόθηκε μέσω της επαφής, με αποτέλεσμα να προκληθεί εκτεταμένη μόλυνση.
Συνολικά, 249 άνθρωποι μολύνθηκαν, ενώ 151 παρουσίασαν τόσο εξωτερική όσο και εσωτερική ραδιενεργό επιβάρυνση. Είκοσι άνθρωποι νόσησαν σοβαρά και πέντε έχασαν τη ζωή τους.
Τρομοκρατικά σχέδια, φόβος και οικονομικές συνέπειες
Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η πιθανότητα χρήσης μιας βρώμικης βόμβας από τρομοκρατικές οργανώσεις απασχόλησε έντονα τις υπηρεσίες ασφαλείας και τις κυβερνήσεις.
Τον Νοέμβριο του 1995, Τσετσένοι αυτονομιστές φέρεται να τοποθέτησαν στο πάρκο Ιζμαΐλοφσκι της Μόσχας μια πηγή καισίου-137 τυλιγμένη με εκρηκτικά. Η συσκευή δεν ενεργοποιήθηκε, ενώ η υπόθεση έγινε γνωστή έπειτα από σχετική ενημέρωση των μέσων ενημέρωσης.
Αντίστοιχο περιστατικό αναφέρθηκε τον Δεκέμβριο του 1998, όταν εντοπίστηκε δοχείο με ραδιενεργό υλικό συνδεδεμένο με εκρηκτικό μηχανισμό κοντά σε σιδηροδρομική γραμμή, στην περιοχή Αργκούν της Τσετσενίας.
Το 2002, στις Ηνωμένες Πολιτείες συνελήφθη ο Χοσέ Παντίγια, ο οποίος θεωρήθηκε ύποπτος για σχεδιασμό τρομοκρατικής επίθεσης με βρώμικη βόμβα. Ωστόσο, αμφισβητήθηκε κατά πόσο υπήρχαν πραγματικά στοιχεία που αποδείκνυαν ότι είχε προχωρήσει στην προετοιμασία μιας τέτοιας επίθεσης.
Το 2006, ο Ντίρεν Μπαρότ, από το βόρειο Λονδίνο, δήλωσε ένοχος για συνωμοσία με σκοπό τη δολοφονία ανθρώπων στη Βρετανία και τις ΗΠΑ μέσω σχεδίων που περιλάμβαναν τη χρήση ραδιενεργού βόμβας. Οι στόχοι που είχε εξετάσει περιλάμβαναν υπόγειους χώρους στάθμευσης στη Βρετανία και σημαντικά οικονομικά κτίρια στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το 2014, μαχητές του Ισλαμικού Κράτους κατέλαβαν περίπου 40 κιλά ενώσεων ουρανίου από το Πανεπιστήμιο της Μοσούλης στο Ιράκ. Παρότι η κατάληψη του υλικού προκάλεσε ανησυχία, η χαμηλή ραδιενέργεια του συγκεκριμένου ουρανίου το καθιστούσε ακατάλληλο για την πρόκληση εκτεταμένης ραδιολογικής μόλυνσης.
Πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις στην υγεία, μια τέτοια επίθεση θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις. Η απομάκρυνση κατοίκων, η απολύμανση κτιρίων και δημόσιων χώρων, η διακοπή της λειτουργίας επιχειρήσεων και η προσωρινή εγκατάλειψη περιοχών θα μπορούσαν να επιφέρουν μεγάλες οικονομικές απώλειες.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η ψυχολογική διάσταση. Ο φόβος της έκθεσης στη ραδιενέργεια, ακόμη και όταν οι πραγματικοί κίνδυνοι είναι περιορισμένοι, μπορεί να προκαλέσει μαζική αναστάτωση και να οδηγήσει σε υπερβολικές αντιδράσεις. Έτσι, μια βρώμικη βόμβα θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι μόνο ως μέσο ραδιολογικής μόλυνσης, αλλά και ως όπλο ψυχολογικής και οικονομικής αποσταθεροποίησης.