Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δεύτερη μεγάλη ενεργειακή κρίση μέσα σε λιγότερο από πέντε χρόνια, χωρίς να έχει καταφέρει να ανακάμψει πλήρως από το σοκ του 2022.
Η βιομηχανία της ηπείρου βγήκε βαθιά τραυματισμένη από εκείνη την κρίση, με τις ανησυχίες για κλείσιμο επιχειρήσεων και αποβιομηχάνιση να επιστρέφουν σήμερα στο προσκήνιο, καθώς ο πόλεμος στο Ιράν επιδεινώνει τις πιέσεις στις ενεργειακές αγορές.
Όπως επισημαίνει το Bloomberg, η νέα κρίση απειλεί να έχει εξίσου σοβαρές πολιτικές συνέπειες, καθώς περισσότεροι από τους μισούς Ευρωπαίους πολίτες θα προσέλθουν στις κάλπες μέσα στους επόμενους 12 μήνες, σε μια περίοδο κατά την οποία το αυξημένο κόστος ζωής και οι λογαριασμοί ενέργειας αναμένεται να βρεθούν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.
Άλμα σχεδόν 200% στο φυσικό αέριο και νέο ενεργειακό σοκ
Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί σχεδόν κατά 200% από τον Φεβρουάριο του 2026, ξεπερνώντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τεσσάρων ετών, σύμφωνα με το δημοσίευμα. Παράλληλα, οι τιμές του ντίζελ στα πρατήρια έχουν καταγράψει ιστορικό ρεκόρ, ενώ εκείνες της κηροζίνης έχουν σχεδόν διπλασιαστεί. Αυξητικές πιέσεις καταγράφονται και στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, με τη Γερμανία να έχει ήδη ξεπεράσει τα μέσα επίπεδα που καταγράφονταν στην αρχή του χειμώνα, ακόμη και σε σύγκριση με το 2022.
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν ο λογαριασμός της Ευρώπης για τις εισαγωγές ενέργειας έχει αυξηθεί κατά περισσότερα από 127 δισ. ευρώ, σε μια ιδιαίτερα δύσκολη συγκυρία για τις κυβερνήσεις, πολλές από τις οποίες αντιμετωπίζουν ήδη υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένοι είναι οι ενεργοβόροι κλάδοι, όπως οι κατασκευές, η παραγωγή λιπασμάτων και χημικών, η γεωργία και οι αερομεταφορές. Η άνοδος του κόστους ενέργειας απειλεί να επιβαρύνει περαιτέρω τις επιχειρήσεις, ενώ τα νοικοκυριά δυσκολεύονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς και να γεμίσουν τα ρεζερβουάρ των αυτοκινήτων τους.
«Έπειτα από πέντε χρόνια, έχουμε κάπως κουραστεί να μιλάμε για το πόσο μεγάλο ζήτημα είναι αυτό, αλλά πρόκειται πραγματικά για ένα πολύ μεγάλο ζήτημα», δήλωσε ο Nicolai Romanowski, ανώτερος υπεύθυνος ενεργειακών θεμάτων στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Χημικής Βιομηχανίας (CEFIC). «Δεν ξέρω αν η αντίδραση που βλέπουμε σε ευρωπαϊκό επίπεδο ανταποκρίνεται πραγματικά στη σοβαρότητα της κρίσης που αντιμετωπίζουμε».
Ο καιρός μπορεί να προσφέρει ανάσα, αλλά οι κίνδυνοι παραμένουν
Μια πιθανή ανακούφιση για τις ευρωπαϊκές αγορές ενέργειας προέρχεται από τις μετεωρολογικές προβλέψεις, οι οποίες δείχνουν ότι ο χειμώνας ενδέχεται να είναι συνολικά ήπιος, με το φαινόμενο Ελ Νίνιο να ενισχύει την πιθανότητα ακόμη και για θερμοκρασίες-ρεκόρ. Ωστόσο, δεν αποκλείονται περίοδοι έντονου ψύχους.
Η βρετανική εταιρεία μετεωρολογικών προβλέψεων MetDesk προειδοποιεί ότι η πρόωρη διαταραχή της πολικής δίνης, της ζώνης ισχυρών ανέμων σε μεγάλο υψόμετρο που σχηματίζεται το φθινόπωρο και συγκρατεί τις αρκτικές αέριες μάζες κοντά στον Βόρειο Πόλο, θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέο κύμα ψύχους στη βόρεια Ευρώπη τον Δεκέμβριο. Τα μετέπειτα καιρικά μοτίβα του χειμώνα δείχνουν επίσης αυξημένη πιθανότητα για περιόδους χαμηλών θερμοκρασιών.
Επιπλέον, ένα κύμα ψύχους στην Ασία θα μπορούσε να εντείνει τον ανταγωνισμό για τα φορτία υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τις τιμές για τους Ευρωπαίους αγοραστές σε ανταγωνισμό με τους Ασιάτες.
Αποθήκες φυσικού αερίου σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική λόγω των περιορισμένων αποθεμάτων φυσικού αερίου. Την 1η Οκτωβρίου, οι αποθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν γεμάτες κατά 72%, ποσοστό που αποτελεί ιστορικό εποχικό χαμηλό και βρίσκεται σημαντικά κάτω από τον στόχο του 90% που έχει θέσει η ΕΕ. Τα αποθέματα είναι περίπου 15 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερα από τον πρόσφατο μέσο όρο.
Γερμανία, Ιταλία, Γαλλία και Ολλανδία διαθέτουν σχεδόν τα δύο τρίτα της συνολικής αποθηκευτικής δυναμικότητας της Ένωσης, γεγονός που καθιστά την κατάσταση των αποθηκών τους ιδιαίτερα κρίσιμη για την ενεργειακή ασφάλεια ολόκληρης της Ευρώπης.
Σύμφωνα με σενάριο που έχει εκπονήσει το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Αερίου (ENTSOG), εάν ο χειμώνας αποδειχθεί ψυχρότερος από το αναμενόμενο και οι διεθνείς αγορές LNG παραμείνουν περιορισμένες, η Ευρώπη θα μπορούσε να ολοκληρώσει τη χειμερινή περίοδο με τις αποθήκες της γεμάτες μόλις κατά 10%. Για να αποφευχθεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο, θα απαιτούνταν ακόμη και μείωση της ενεργειακής ζήτησης κατά 15%. Η Γερμανία, η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, κινδυνεύει μάλιστα να εξαντλήσει τα αποθέματά της έως τον Μάρτιο.
Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) προειδοποίησε ότι, εάν τα αποθέματα εξαντληθούν σε μεγάλο βαθμό, η ανάγκη αναπλήρωσής τους το επόμενο καλοκαίρι θα μπορούσε να διατηρήσει τις πιέσεις στην αγορά και κατά τη διάρκεια του 2027.
«Είναι απολύτως σαφές ότι εισερχόμαστε σε μια επικίνδυνη περίοδο», δήλωσε στις 29 Οκτωβρίου ο διευθύνων σύμβουλος της TotalEnergies, Patrick Pouyanné, αναφερόμενος στις προοπτικές της ευρωπαϊκής αγοράς φυσικού αερίου. «Ζούμε σε έναν κόσμο κρίσεων».
Ενδεικτικό της ανησυχίας είναι ότι τα συμβόλαια φυσικού αερίου για το καλοκαίρι του 2027 διαπραγματεύονται ήδη σε υψηλότερα επίπεδα από εκείνα για τον επόμενο χειμώνα. Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει ότι οι αγορές φοβούνται περαιτέρω επιδείνωση της ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης, περιπλέκοντας παράλληλα την προσπάθεια αναπλήρωσης των αποθεμάτων.
Τα μέτρα στήριξης και η απειλή νέων κρίσεων
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν υπερτριπλασιάσει από τον Ιούνιο τις δημοσιονομικές παρεμβάσεις τους για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης, με το συνολικό ύψος τους να προσεγγίζει τα 35 δισ. ευρώ, σύμφωνα με στοιχεία του οικονομικού ινστιτούτου Bruegel που κοινοποιήθηκαν στο Bloomberg.
Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος των μέτρων φαίνεται να μην είναι επαρκώς στοχευμένο, ενώ ορισμένες παρεμβάσεις ενθαρρύνουν την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, ενδεχομένως επιδεινώνοντας το πρόβλημα. Η Ισπανία αντιστοιχεί στο ένα τρίτο των σχετικών δαπανών. Στα στοιχεία δεν περιλαμβάνεται ακόμη το δημοσιονομικό κόστος του πλαφόν στις τιμές φυσικού αερίου που προωθεί η Ιταλία και αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή το επόμενο έτος.
Την ίδια στιγμή, η πλήρης απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου θα τεθεί σε ισχύ μόλις την 1η Ιανουαρίου, αποτυπώνοντας τις δυσκολίες που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει η ΕΕ στην προσπάθεια απεξάρτησής της από τη Ρωσία, η οποία υπήρξε ο μεγαλύτερος προμηθευτής φυσικού αερίου της.
Παρά την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ο πόλεμος στο Ιράν και το ουσιαστικό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ έχουν αποκαλύψει εκ νέου την ευρωπαϊκή εξάρτηση από τις διεθνείς ενεργειακές αγορές. Ακόμη και σε περίπτωση γρήγορης επίλυσης της σύγκρουσης, οι μεταφορές ενεργειακών φορτίων δεν αναμένεται να επανέλθουν αμέσως στην κανονικότητα.
Ένας επιπλέον κίνδυνος αφορά την ασφάλεια των ενεργειακών υποδομών. Η Anne-Sophie Corbeau, ερευνήτρια στο Κέντρο Παγκόσμιας Ενεργειακής Πολιτικής στο Παρίσι, προειδοποιεί ότι ενδεχόμενες υβριδικές επιθέσεις θα μπορούσαν να προκαλέσουν ακόμη μεγαλύτερη κρίση στον εφοδιασμό. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι αγωγοί φυσικού αερίου της Νορβηγίας, οι οποίοι αποτελούν ζωτικής σημασίας πηγή τροφοδοσίας για τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά και τη βιομηχανία, καλύπτοντας περίπου το ένα τρίτο των συνολικών εισαγωγών.
«Η μεγαλύτερη ανησυχία μου είναι μια πιθανή ρωσική υβριδική επίθεση στις ενεργειακές υποδομές», δήλωσε η ίδια, προειδοποιώντας: «Η κατάσταση μπορεί πάντα να γίνει πολύ χειρότερη».