Από την Ισπανία και μέχρι τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Βέλγιο, Αλβανία και την Ελλάδα, η νέα γενιά της Ευρώπης βγαίνει στους δρόμους, διαμαρτυρόμενη για το αυξανόμενο κόστος ζωής, την αδυναμία πρόσβασης σε προσιτή στέγη, τις ελλείψεις στην εκπαίδευση και την απουσία προοπτικής.
Παρά τις διαφορετικές πολιτικές και οικονομικές συνθήκες σε κάθε χώρα, τα αιτήματα των νέων παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες γύρω από τις βασικές διεκδικήσεις για αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης, ουσιαστική δημόσια στήριξη και τη δυνατότητα να σχεδιάσουν τη ζωή τους χωρίς να βρίσκονται διαρκώς αντιμέτωποι με οικονομικά αδιέξοδα.
Τις διαφορετικές όψεις αυτής της εν πολλοίς ίδιας πραγματικότητας για εκατομμύρια Ευρωπαίους καταγράφει η νέα διασυνοριακή δημοσιογραφική πρωτοβουλία του «A European Perspective», μέσα από μια συνεργατική έρευνα με τίτλο: «Αποκλεισμένοι από τις τιμές και αγανακτισμένοι -Γιατί η νεολαία της Ευρώπης βγαίνει στους δρόμους».
Η πρωτοβουλία συνδυάζει στοιχεία της Eurostat για τη φτώχεια, το κόστος στέγασης και την απασχόληση με ρεπορτάζ από δημόσια μέσα ενημέρωσης διαφορετικών ευρωπαϊκών χωρών.
Ιδιαίτερο στοιχείο της έρευνας είναι ότι δίνει τον λόγο στους ίδιους τους νέους, οι οποίοι, μέσα από βίντεο που κατέγραψαν οι ίδιοι, περιγράφουν τις δυσκολίες της καθημερινότητάς τους, τις διεκδικήσεις τους αλλά και τους φόβους τους για τα επόμενα χρόνια.
Οι ανησυχίες τους δεν περιορίζονται στην οικονομία, καθώς περιλαμβάνουν τον πόλεμο και τη γεωπολιτική αστάθεια, την κλιματική αλλαγή, τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι διαδηλώσεις από τις αστυνομικές αρχές.
Η εικόνα που προκύπτει είναι αυτή μιας γενιάς που αισθάνεται ότι οι παραδοσιακές υποσχέσεις για κοινωνική και οικονομική ανέλιξη δεν ανταποκρίνονται πλέον στην πραγματικότητα.
Η στεγαστική κρίση αναβάλλει την ενηλικίωση
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αναδεικνύει η έρευνα είναι η αδυναμία των νέων να εγκαταλείψουν το πατρικό τους σπίτι και να αποκτήσουν οικονομική ανεξαρτησία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, ο μέσος όρος ηλικίας κατά τον οποίο οι Ευρωπαίοι εγκαταλείπουν την οικογενειακή κατοικία έφτασε τα 26,3 χρόνια το 2025. Στην Ισπανία και την Ιταλία διαμορφώθηκε στα 30,2 χρόνια, στην Κροατία που είναι στην κορυφή της σχετικής λίστας στα 31,5 χρόνια. Ακολουθεί η Ελλάδα με 30,9
Σε 14 κράτη-μέλη της ΕΕ οι νέοι έφευγαν από το σπίτι των γονιών τους το 2022 σε μεγαλύτερη ηλικία σε σύγκριση με μία δεκαετία νωρίτερα.
Η περίπτωση της Ισπανίας αποτυπώνει με χαρακτηριστικό τρόπο το πρόβλημα. Η 21χρονη Ιρένε, που συμμετείχε στην κατάληψη της Puerta del Sol στη Μαδρίτη, εξακολουθεί να ζει με τους γονείς της στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, όχι από επιλογή αλλά επειδή αδυνατεί να πληρώσει για κατοικία πιο κοντά στο πανεπιστήμιό της.
«Σπουδάζω στην άλλη πλευρά της πόλης και περνάω τέσσερις ώρες καθημερινά στα μέσα μαζικής μεταφοράς, επειδή δεν μπορώ να ζήσω πιο κοντά», ανέφερε στο ισπανικό δημόσιο δίκτυο RTVE.
Στην ίδια κινητοποίηση συμμετείχε και ο 21χρονος Μπρούνο, μέλος φοιτητικού συνδικάτου, ο οποίος περιέγραψε την κατάσταση των συμφοιτητών του, πολλοί από τους οποίους αναγκάζονται να συγκατοικούν σε διαμερίσματα ή να υπομένουν πολύωρες μετακινήσεις. «Δεν μπορούμε να μένουμε με σταυρωμένα τα χέρια και να μην κάνουμε τίποτα», δήλωσε, προσθέτοντας ότι «κανείς δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να μείνει σε φοιτητική εστία».
Στην Ελλάδα, η στεγαστική πίεση είναι ακόμη πιο έντονη από ό,τι σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ένας στους τέσσερις νέους δαπανά τουλάχιστον το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για τη στέγαση, ποσοστό που στην υπόλοιπη Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μικρότερο από έναν στους δέκα.
Οι ελλείψεις αυτές βρέθηκαν στο επίκεντρο των κινητοποιήσεων φοιτητών που έστησαν σκηνές στην πλατεία Συντάγματος στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο. Τα αιτήματά τους, ωστόσο, δεν περιορίζονται στη στέγαση. «Απαιτούμε αυξημένη χρηματοδότηση, εκσυγχρονισμό των υποδομών και οικονομική στήριξη για τους φοιτητές», δήλωσε ο 22χρονος φοιτητής Μαθηματικών Νίκος Αλεξιάδης στο λιθουανικό δημόσιο δίκτυο LRT.
Εκπαίδευση με ελλείψεις και υποδομές που καταρρέουν
Η κατάσταση της δημόσιας εκπαίδευσης αποτελεί ένα ακόμη κοινό σημείο των διαμαρτυριών. Στην Ελλάδα, ο 17χρονος Γιάννης Παπανικολάου περιέγραψε στο AFP τις συνθήκες που επικρατούν στα σχολεία: «Τα σχολικά κτίρια είναι σε άθλια κατάσταση και δεν συντηρούνται. Σοβάδες πέφτουν, παράθυρα είναι σπασμένα και η θέρμανση δεν λειτουργεί».
Ανάλογη δυσαρέσκεια καταγράφεται στη Γαλλία. Ο 16χρονος Ιλιές, μαθητής σε λύκειο έξω από το Παρίσι, περιέγραψε την έλλειψη ακόμη και βασικών ειδών υγιεινής, αναφέροντας ότι οι μαθητές αναγκάζονται μερικές φορές να ψάχνουν σε ολόκληρο το σχολείο για χαρτί υγείας. Επισήμανε, μάλιστα, την αντίφαση ανάμεσα στην ύπαρξη ακριβών διαδραστικών οθονών στις αίθουσες και στην απουσία στοιχειωδών εφοδίων.
Το σχολείο του, στο Μπρετινί-σιρ-Ορζ, στην περιοχή Εσόν, ήταν ένα από τα εκατοντάδες σχολεία που αποκλείστηκαν στο πλαίσιο των πρόσφατων κινητοποιήσεων στη Γαλλία.
Ο Μάριους Μεσνίλ, συν-γενικός γραμματέας της γαλλικής φοιτητικής ένωσης USL, περιέγραψε και ένα ακόμη πρόβλημα σημειώνοντας μαθητές σε αρκετά λύκεια παραμένουν για μήνες χωρίς καθηγητές σε μαθήματα όπως τα Γαλλικά, τα Μαθηματικά και η Φιλοσοφία, παρότι στο τέλος της χρονιάς εξετάζονται σε αυτά.
«Απαιτούμε στοιχειώδεις συνθήκες για την εκπαίδευση, τίποτα το επαναστατικό: το δικαίωμα να πηγαίνουμε στο σχολείο, να προετοιμαζόμαστε για τις εξετάσεις μας και να έχουμε ίση πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση μετά την αποφοίτησή μας», τόνισε.
Προβλήματα και στη Δανία
Η οικονομική ανασφάλεια αποτυπώνεται και στους ευρωπαϊκούς δείκτες. Το 2025, το 24% των Ευρωπαίων ηλικίας 15 έως 29 ετών, δηλαδή σχεδόν ένας στους τέσσερις, αντιμετώπιζε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, σύμφωνα με τη Eurostat. Τα ποσοστά κυμαίνονταν από 10,6% στη Σλοβενία έως 30,8% στη Ρουμανία.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η περίπτωση της Δανίας, μιας χώρας που συνδέεται συχνά με υψηλά επίπεδα ευημερίας. Παρά το ισχυρό κοινωνικό κράτος, σχεδόν ένας στους τρεις νέους κινδύνευε το 2025 από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι νέοι στη Δανία αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη υλική στέρηση. Η διαφορά συνδέεται με το υψηλό εθνικό διάμεσο εισόδημα και τον τρόπο υπολογισμού της σχετικής φτώχειας, καθώς πολλοί φοιτητές ζουν ανεξάρτητα από τους γονείς τους, με κρατικές υποτροφίες ή εισοδήματα από μερική απασχόληση.
Ακριβώς οι προτεινόμενες περικοπές στις φοιτητικές επιχορηγήσεις οδήγησαν νέους σε διαδήλωση στην Κοπεγχάγη στις 4 Νοεμβρίου.
Ο 23χρονος φοιτητής Γεωπονίας Κίραν Χίντσοου δήλωσε στο AFP ότι αισθάνεται πως προδίδεται η κοινωνική παράδοση της χώρας: «Είμαι εξοργισμένος που, ενώ επιτέλους αποκτήσαμε στη Δανία μια κυβέρνηση που υποτίθεται ότι είναι “κόκκινη” και περιλαμβάνει αριστερά κόμματα, εμείς υφιστάμεθα περικοπές στην κοινωνική προστασία και στην οικονομική στήριξη των νέων, την ώρα που χρηματοδοτούνται φορολογικές ελαφρύνσεις για τις επιχειρήσεις και τον πόλεμο».
Ανασφάλεια ακόμη και στις ισχυρότερες οικονομίες
Η εικόνα δεν είναι καλύτερη στο Βέλγιο, όπου το διάμεσο ενοίκιο για ένα φοιτητικό δωμάτιο στις Βρυξέλλες αυξήθηκε κατά 26% μέσα σε έξι χρόνια. Παράλληλα, ο αριθμός των φοιτητών που εργάζονται παράλληλα με τις σπουδές τους αυξήθηκε κατά 25% μέσα σε οκτώ χρόνια.
«Περίπου οι μισοί από τους εργαζόμενους φοιτητές που συμμετείχαν στην έρευνά μας το κάνουν από ανάγκη», εξήγησε ο κοινωνιολόγος Πολ Λοντεβίκ στο βελγικό δίκτυο La Première, επισημαίνοντας ότι η πίεση είναι μεγαλύτερη για όσους δεν έχουν άλλη επιλογή.
Η 23χρονη Αουρόρ γνωρίζει καλά αυτή την πραγματικότητα. Ως φοιτήτρια δεύτερου έτους στο πανεπιστήμιο της Λιέγης, υπέστη επαγγελματική εξουθένωση προσπαθώντας να συνδυάσει τις σπουδές της με δύο φοιτητικές δουλειές. Σήμερα, ακόμη και η εύρεση εργασίας έχει γίνει δύσκολη. «Ακόμη και σε δουλειές στις οποίες έχω εμπειρία, είναι πλέον πραγματικά δύσκολο να βρω θέση. Μας λένε “αν το θέλεις, μπορείς”, αλλά υπάρχουν υλικές πραγματικότητες πίσω από αυτό», ανέφερε.
Στην Αλβανία, σχεδόν το 40% των νέων αντιμετωπίζει κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ περισσότεροι από ένας στους πέντε δεν εργάζονται ούτε συμμετέχουν σε κάποια μορφή εκπαίδευσης ή κατάρτισης.
Ο 22χρονος φοιτητής Ιατρικής Τζούρι Ταουλάου από τα Τίρανα περιέγραψε στο ελβετικό δημόσιο δίκτυο SRF: «Βλέπουμε πόσες ευκαιρίες θα μπορούσαν να υπάρχουν και τι είναι αυτό που λείπει από την Αλβανία σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη», σημείωσε.
Παρότι η ανεργία των νέων στην Ευρώπη υποχώρησε από περίπου 22% σε 15% την τελευταία δεκαετία και τα συνολικά ποσοστά φτώχειας παρέμειναν σχετικά σταθερά, οι αριθμοί δεν αποτυπώνουν ολόκληρη την εικόνα.
Μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το 2025 διαπίστωσε ότι οι νέοι αντιμετωπίζουν στασιμότητα εισοδημάτων, αυξανόμενο κίνδυνο φτώχειας και χαμηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, ενώ οι εισοδηματικές ανισότητες μεταξύ τους διευρύνονται.
Από τις οικονομικές διεκδικήσεις στην πολιτική αμφισβήτηση
Οι κινητοποιήσεις δεν αποτελούν αποκλειστικά αντίδραση στην ακρίβεια. Σε αρκετές χώρες έχουν ενταχθεί σε ευρύτερα κινήματα που ζητούν πολιτικές αλλαγές, λογοδοσία και αντιμετώπιση της διαφθοράς.
Στην Αλβανία, οι νέοι που διαμαρτύρονται για το κόστος της εκπαίδευσης και τις συνθήκες στα πανεπιστήμια συμμετέχουν στο ευρύτερο αντικυβερνητικό κίνημα που είναι γνωστό ως «Επανάσταση του Ροζ Φλαμίνγκο». Το κίνημα ξεκίνησε με περιβαλλοντικές ανησυχίες, αλλά εξελίχθηκε σε ευρύτερη διεκδίκηση πολιτικής λογοδοσίας και δράσης κατά της διαφθοράς.
Στη Γερμανία, το κίνημα «Gen Z regelt» συσπειρώνει αιτήματα για καλύτερη χρηματοδότηση των σχολείων, μέτρα για το κλίμα και αντίθεση στην υποχρεωτική στρατιωτική θητεία.
Στην Ιταλία, φοιτητές συμμετείχαν τον Οκτώβριο σε πανεθνικές κινητοποιήσεις με το σύνθημα «No Meloni Day», ακολουθώντας το κύμα διαμαρτυριών που ξεκίνησε στη Γαλλία.
Στη Σερβία, σχεδόν δύο χρόνια αντικυβερνητικών διαδηλώσεων υπό την πρωτοβουλία φοιτητών, οι οποίες πυροδοτήθηκαν από την πολύνεκρη κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, οδήγησαν σε εκλογική νίκη ενός κινήματος που υποστηρίζεται από φοιτητές, αναφέρει το ρεπορτάζ.
Το κοινό στοιχείο όλων αυτών των κινητοποιήσεων είναι η αίσθηση ότι οι νέοι δεν έχουν ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον τους.
Οι ανησυχίες τους, όπως καταγράφονται στην έρευνα του A European Perspective, επεκτείνονται πέρα από την οικονομική κατάσταση και αφορούν τον πόλεμο, τη γεωπολιτική αστάθεια, την κλιματική αλλαγή, τις πιθανές επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και την αστυνομική καταστολή των διαδηλώσεων.
Η ιστορικός και ακτιβίστρια Μαρία Γκονζάλες Ακόστα, μιλώντας στο ισπανικό RTVE, συνδέει το κύμα διαμαρτυριών με την αδυναμία μιας ολόκληρης γενιάς να φανταστεί το μέλλον της. Όπως επισημαίνει, πίσω από τις κινητοποιήσεις βρίσκεται «μια γενιά νέων που δεν μπορεί να φανταστεί ένα μέλλον. Αυτό έχει να κάνει με την κατάρρευση της δημοκρατικής υπόσχεσης, της ιδέας ότι αν εργαστείς σκληρά, θα βρεις τη θέση σου στον κόσμο».
Η ίδια προειδοποιεί ότι υπάρχει ο κίνδυνος η ακροδεξιά να εκμεταλλευτεί αυτή τη δυσαρέσκεια, υποδεικνύοντας έναν εχθρό ή έναν αποδιοπομπαίο τράγο. Ωστόσο, βλέπει στις σημερινές κινητοποιήσεις και μια δυναμική από νέους νέους που συμμετέχουν, συζητούν και διεκδικούν να ακουστούν από τους θεσμούς.
«Υπάρχει πολλή δημοκρατική ενέργεια στους νέους και οι θεσμοί πρέπει να αναλάβουν μεγάλη ευθύνη και να τους ακούσουν, γιατί η αδιαφορία θα αποτελούσε σύμπτωμα παρακμής», τονίζει.
Το βασικό συμπέρασμα της ευρωπαϊκής έρευνας είναι ότι η δυσαρέσκεια της νέας γενιάς δεν εξαντλείται στην ακρίβεια ή στην έλλειψη κατοικίας. Αφορά συνολικά την αίσθηση ότι η πρόσβαση σε μια ανεξάρτητη και αξιοπρεπή ζωή γίνεται ολοένα δυσκολότερη, ακόμη και για όσους σπουδάζουν, εργάζονται και προσπαθούν να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον.
Τι είναι το A European Perspective
Το A European Perspective (AEP) είναι μια πανευρωπαϊκή δημοσιογραφική πρωτοβουλία που ξεκίνησε το 2021 με επικεφαλής την Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση (EBU). Συγκεντρώνει δημόσιους ραδιοτηλεοπτικούς οργανισμούς και δημοσιογραφικούς συνεργάτες από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες, με στόχο τη διασυνοριακή ανταλλαγή αξιόπιστου δημοσιογραφικού περιεχομένου και την ανάδειξη θεμάτων που απασχολούν τους Ευρωπαίους πέρα από τα εθνικά σύνορα.
Αξιοποιεί τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης για τη μετάφραση και τη διανομή των δημοσιευμάτων, διατηρώντας τον δημοσιογραφικό έλεγχο στους συντάκτες και στις συνεργαζόμενες συντακτικές ομάδες.
Από το 2025, η πρωτοβουλία αναπτύσσει και συνεργατικά διασυνοριακά ρεπορτάζ, στα οποία δημοσιογράφοι από διαφορετικές χώρες δουλεύουν από κοινού πάνω σε ζητήματα κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. Η συγκεκριμένη έρευνα για τη νεολαία αποτελεί ένα τέτοιο εγχείρημα.
Το δημοσίευμα έχει ήδη παρουσιαστεί από μέσα ενημέρωσης σε πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων η γερμανική BR, η βουλγαρική BNT, η εσθονική ERR, η ΕΡΤ, η γαλλική Franceinfo, η ιρλανδική RTÉ, η βελγική RTBF και το Polskie Radio της Πολωνίας.