Η μεγάλη επέτειος για τα 250 χρόνια από την ανακήρυξη της αμερικανικής ανεξαρτησίας πέρασε φέτος στην Ελλάδα με τον τρόπο που μπορούσε εύκολα κανείς να φανταστεί: σχεδόν με πλήρη αδιαφορία.
Είδαμε ελάχιστα αφιερώματα στα ΜΜΕ και ελάχιστες δημόσιες συζητήσεις για το θέμα. Έτσι κι αλλιώς, διαθέτουμε και ελάχιστες μελέτες στα ελληνικά για την αμερικανική ιστορία όπως άλλωστε και ελάχιστες καθηγητικές θέσεις στα ελληνικά πανεπιστήμια σε αυτό το γνωστικό αντικείμενο.
Πέρα από τα κλασικά στερεότυπα, δεν ξέρουμε με άλλα λόγια σχεδόν τίποτε για την ισχυρότερη μεταπολεμική δύναμη του πλανήτη η οποία έχει καθορίσει σε τόσο μεγάλο βαθμό τις τύχες όλων μας στις οκτώ αυτές δεκαετίες της pax americana.
Πρόκειται αναμφισβήτητα για ένα παράδοξο αν σκεφθεί κανείς την μεγάλη σύνδεση ειδικά των δύο χωρών μας, ήδη από την ελληνική επανάσταση σε επίπεδο ιδεολογικό αρχικά (οι ΗΠΑ αποτέλεσαν το πρότυπο της φιλελεύθερης επανάστασης) αλλά και αργότερα, στον 20ό αιώνα, σε επίπεδο γεωπολιτικό, οικονομικό και σαφέστατα πολιτισμικό.
Παράδοξο που φυσικά μόνο με ψυχολογικούς όρους μπορεί να ερμηνευτεί: αν και σήμερα έχει υποχωρήσει, ο χρόνιος και βαθύς αντιαμερικανισμός μας επηρέασε καταλυτικά την σχέση μας με την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Οι ΗΠΑ συμβόλιζαν για δεκαετίες στο φαντασιακό μας το υπέρτατο κακό και το βολικότερο εξιλαστήριο θύμα για όλα τα δεινά μας, κυρίως μάλιστα τα εσωτερικά. Διότι τι πιο απλό για τον ψυχισμό μας να αποδίδουμε στον “Διάβολο” τα δικά μας αμαρτήματα; Τα φορτώνεις όλα στους κακούς ξένους και ξεμπερδεύεις. Αν είναι και ισχυροί, μοιάζει και πιο δικαιολογημένο.
Εμείς οι φτωχοί παρακατιανοί, τι δυνατότητες διαθέτουμε απέναντί τους; Δεν ήταν άλλωστε η πρώτη φορά που το κάναμε.
Η ταυτότητα του νεοέλληνα χτίστηκε βασικά μέσα από έναν τέτοιο ετεροκαθορισμό με τις Μεγάλες Δυνάμεις και τον τρόπο που αυτές μας έβλεπαν ή (και αυτό ήταν ακόμη πιο σημαντικό) που φαντασιωνόμασταν ότι μας έβλεπαν. Ένα διαρκές παιχνίδι αλληλοκαθρεφτισμάτων και επικοινωνιακών ατυχημάτων καθώς άλλα νομίζαμε εμείς οι ίδιοι ότι ήθελαν από την αφεντιά μας και άλλα συνέβαιναν στην πραγματικότητα.
Θα είχαμε ωστόσο να μάθουμε πολλά από την αμερικανική ιστορία αν την είχαμε μελετήσει καλύτερα. Τόσο από τις επιτυχίες της όσο και από τις αποτυχίες της. Οι ΗΠΑ συγκροτήθηκαν άλλωστε, ιδίως τους πρώτους αιώνες της ιστορίας τους, κυρίως από τους Ευρωπαίους μετανάστες, μεταξύ αυτών αργότερα και Έλληνες.
Οι αποικίες πριν τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας δεν αποτελούνταν από ιθαγενείς (οι οποίοι άλλωστε σιγά-σιγά θα εξοντώνονταν) αλλά από όσους είχαν φθάσει εκεί από τα βρετανικά νησιά και από την βόρεια Ευρώπη προς αναζήτηση καλύτερου μέλλοντος. Εξ ου και αυτό θα αποτελέσει και έναν από τους μεγάλους ιδρυτικούς μύθους τούτης της χώρας: το δικαίωμα της αναζήτησης της ατομικής ευτυχίας μέσα σε καθεστώς εγγυημένης ελευθερίας.
Πριν δηλαδή την γαλλική επανάσταση, ήταν στις νέες χώρες που θα έβρισκε την πρώτη εφαρμογή του το μεγάλο απελευθερωτικό κήρυγμα του Διαφωτισμού που αφορούσε την χειραφέτηση του ανθρώπου από κάθε αυθεντία, εγκόσμια ή μεταφυσική. Αυτό που αποκαλούμε αμερικανικό όνειρο, με όλες προφανώς τις διαψεύσεις του, συνιστούσε μια πρωτοποριακή συνθήκη παγκοσμίως: κανένα άλλο κράτος στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν είχε ξανά συγκροτηθεί στη βάση ενός τέτοιου προτάγματος ελευθερίας και ευδαιμονίας -ίσως μόνο η Αρχαία Αθήνα του Περικλή, γι' αυτό άλλωστε και οι Ιδρυτές Πατέρες του αμερικανικού έθνους την θεωρούσαν δικό τους πρότυπο.
Σε αντίθεση δε από την γαλλική επανάσταση, εδώ αυτό το διαφωτιστικό πρόταγμα ήταν υπόθεση αποκλειστικά του ατόμου να το πραγματώσει. Η απουσία Μονάρχη αλλά και επίσημης θρησκείας από τα αμερικανικά συντάγματα, δηλαδή της εξουσίας του Ενός, είχε ως στόχο έτσι κι αλλιώς, τον περιορισμό της κρατικής κυριαρχίας στα minima: το κράτος δεν παρείχε παρά κυρίως την ασφάλεια δια μέσου του Νόμου, γι' αυτό και η εφαρμογή του στην πράξη υπήρξε και παραμένει τόσο αυστηρή ακόμη και όταν αφορά μια απλή παράβαση του Κ.Ο.Κ.
Όπως γνωρίζουμε από τα Federalist Papers, το μυαλό των ιδρυτών Πατέρων στοίχειωνε εξαρχής η απειλή της υπερσυγκέντρωσης εξουσίας στα χέρια των λίγων, και για την αποφυγή της θα επινοούσαν την ριζοσπαστική λύση των θεσμικών αντίβαρων (checks & balances), μεταξύ των τριών πυλώνων της πολιτικής εξουσίας: της προεδρικής, της κοινοβουλευτικής και της δικαστικής ενώ δεν θα πρέπει να ξεχάσει κανείς και τα μεγάλα αμερικανικά ΜΜΕ που θα εξελίσσονταν με τα χρόνια σε έναν πολύ χρήσιμο ελεγκτή της εκτελεστικής εξουσίας.
Έτσι κανείς Πρόεδρος των ΗΠΑ δεν θα μπορούσε ποτέ να εξελιχθεί σε τύραννο. Παρά τα όσα πρωτοφανή συμβαίνουν στην σημερινή Αμερική του Τραμπ, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι το πρωτοποριακό αυτό δημοκρατικό σύστημα δεν λειτούργησε με επιτυχία για 250 χρόνια, ούτε καν ότι έχει ακυρωθεί, όσο και αν δοκιμάζεται οψίμως στην πράξη.
Βεβαίως, η ελευθερία φέρνει πάντα μαζί της και μεγάλες ευθύνες, και αυτή η κοινωνία των αποίκων που θα άρχιζαν σταδιακά να έρχονται από κάθε γωνιά του πλανήτη, μπορεί να είχε μεγάλες ευκαιρίες ενώπιόν της, σε μια πλούσια γη με τεράστιες ανεκμετάλλευτες εκτάσεις, αλλά για να ανταποκριθεί με επιτυχία, έπρεπε να σκληρύνει υπερβολικά πολύ.
Έτσι ήταν που δημιουργήθηκε αυτός ο ιδιαίτερος ανθρωπότυπος της αμερικανικής υπαίθρου, μονήρης, επινοητικός, πεισματάρης, με αδάμαστη ενέργεια προκειμένου να τιθασεύσει την άγρια φύση, απόλυτα ταυτισμένος με την περιουσία του, με λατρεία στα όπλα, τον Θεό και την οικογένειά του καθώς ήταν και τα μόνα μέσα προστασίας του έναντι των χιλιάδων κινδύνων που τον περιστοίχιζαν αλλά και με διαρκή αμφισβήτηση για το κράτος που τον φορολογεί και υποτίθεται ότι τον ελέγχει πέρνα των ορίων παραβιάζοντας τις ελευθερίες του.
Ο αγροκτήμονας με την μεσαία περιουσία θα αποτελέσει το πρόπλασμα των αμερικανικών μεσαίων στρωμάτων του μέλλοντος καθώς και το βασικό στήριγμα της νεόκοπης αυτής δημοκρατίας, μαζί πάντα με τις σοβαρές αντιφάσεις της όπως τη διαιώνιση της δουλείας και του ρατισμού αλλά και την απουσία κοινωνικής πρόνοιας για όσους δεν τα κατάφερναν σε αυτόν τον γενναίο αλλά και τόσο σκληρό κόσμο.
Την ίδια ώρα φυσικά, η ανερχόμενη αστική τάξη της Αμερικής στις πόλεις, δημιουργούσε τα δικά της πρότυπα που αντλούσε εν μέρει και από την προοδευτική Ευρώπη -αφού από εκεί ήταν και οι κυρίαρχες αναπαραστάσεις της. Είναι εκείνη που τους επόμενους δύο αιώνες θα οδηγήσει σε μια οικονομική ανάπτυξη χωρίς προηγούμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας, ιδίως στις δύο ακτές της χώρας, μετά και την κατάκτηση της Άγριας Δύσης. Μια ανάπτυξη που στηριζόταν στην σταθερή επένδυση στις καινοτόμες ιδέες και την επιχειρηματικότητα ακόμη και με μεγάλο ρίσκο, σε ένα βαθμό τυχοδιωκτισμού (βλ. πχ τους χρυσοθήρες στην Καλιφόρνια του 19ου αιώνα που συγκέντρωσαν αμύθητες περιουσίες τα πρώτα φρενήρη χρόνια) αλλά και σε θεσμούς όπως τα αμερικανικά πανεπιστήμια που θα εξελίσσονταν σε νησίδες αριστείας, συγκεντρώνοντας εκεί τα καλύτερα μυαλά του κόσμου και τα περισσότερα Νόμπελ από κάθε άλλη χώρα του πλανήτη.
Απλοποιώντας, από αυτές τις δύο κοινωνίες, της υπαίθρου και των μεγάλων αστικών κέντρων ήταν που θα προέκυπταν και οι δύο αντιθετικές και από έναν βαθμό και μετά έντονα ανταγωνιστικές πολιτικές κουλτούρες στις ΗΠΑ που την τελευταία 15ετία κυρίως έχουν πολωθεί σχεδόν με εμφυλιοπολεμικούς στην χώρα αυτή της κάποτε μεγάλης ανεκτικότητας.
Ιδίως πάντως από την μεταπολεμική περίοδο και μετά, από υποδοχέας υψηλής κουλτούρας από την “αριστοκρατική” Γηραιά Ήπειρο, η Αμερική του λαϊκού σινεμά και της ποπ μουσικής θα μετατρέπονταν σε εξαγωγέα της μαζικής κουλτούρας σε όλο τον πλανήτη. Αν ωστόσο οι εξωτερικές της επιδράσεις περιορίζονταν στις πολιτσμικές της επιρροές, η φήμη τής μοναδικής σήμερα υπερδύναμης θα ήταν πολύ καλύτερη. Διότι θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οι ΗΠΑ ακολούθησαν μια εξωτερική πολιτική που υπήρξε πολύ πιο προβληματική, χωρίς να έχει οδηγήσει σε έναν καλύτερο και ασφαλέστερο κόσμο.
Όσο μάλιστα αισθάνεται πλέον την απειλή της ταχύτατα ανερχόμενης Κίνας που την έχει ήδη σχεδόν φθάσει οικονομικά και τεχνολογικά (εκκρεμεί φυσικά και η στρατιωτική διάσταση), τόσο δείχνει δείγματα μεγάλου εκνευρισμού αλλά και απομονωτισμού επιστρέφοντας σε ένα νέο Δόγμα Μονρόε όπου την πρώτιστη σημασία θα έχει ο γεωπολιτικός έλεγχος της στενής της γειτονιάς και της ηπείρου της και όχι πια η Ευρώπη. Η ρωγμή στις σχέσεις με τα υπερατλαντικά ξαδέρφια είναι πλέον ανεπανόρθωτη, πράγμα που πιθανότατα θα προσδιορίσει και το τέλος της pax americana όπως την ξέραμε για 80 χρόνια.
Όσο γοητευτική κι αν φαντάζει η Αμερική, δεν είναι σίγουρα μια χώρα για εξιδακίκευση. Ιδίως τα τελευταία χρόνια, το πολιτικό και κοινωνικο-οικονομικό της μοντέλο που τόσο θαυμάσαμε, μοιάζει να διαιωνίζεται μέσα από μεγάλες αντιφάσεις. Η τραμπική περιόδος έχει χαρακτηριστεί από μεγάλες υπερβάσεις της προεδρικής εξουσίας που φλερτάρει με πιο αυταρχικά μοντέλα διακυβέρνησης, από την επικίνδυνη ενίσχυση της δύναμης των τεχνο-ολιγαρχών που κατέχουν πλέον και μεγάλα ΜΜΕ ελέγχοντας έτσι και την δημόσια σφαίρα, από την μεγάλη διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων, με το κόστος ζωής σε ορισμένες πόλειες να είναι εξωφρενικό για την μεσαία τάξη, και από μια ατελέσφορη σε βαθμό υστερίας σύγκρουση ανάμεσα στους υπερ-φιλελεύθερους της woke κουλτούρας και τους υπερ-συντηρητικούς της αντί woke που φαντάζει, τουλάχιστον σε εμάς τους Ευρωπαίους, παρανοϊκή στις υπερβολές της, ένθεν κακείθεν.
Ακόμη κι έτσι πάντως, οι ΗΠΑ πρέπει να παραμένουν για όλους εμάς στην Δύση ένας φάρος ελευθερίας από την διαδρομή της οποίας οφείλουμε να αντλήσουμε ορισμένα από τα πιο όμορφα πρότυπα που γνώρισε κρατική οργάνωση στην ανθρώπινη ιστορία. Αφήνουμε που σε αυτά τα παιδιά των μεταναστών είναι που οφείλουμε την απαλλαγή της Ευρώπης από την κόλαση του ναζισμού το 1944-5. Και ιδίως για εμάς τους Έλληνες πρέπει να παραμένει το έθνος που εγγυήθηκε την μεταπολεμική ελευθερία και την ανεξαρτησία μας από τον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό μετά το 1947.
Ζήτω, λοιπόν, η 4η Ιουλίου της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας, ζήτω η ελευθερία και τα δημοκρατικά ιδεώδη που σήμερα απειλούνται εκ νέου και μέσα στην ίδια την Αμερική!