Aισθητή άνοδος στα επίπεδα συγκέντρωσης σκόνης παρατηρήθηκε σε σημαντικό μέρος της Ευρώπης με τις πιο έντονες αυξήσεις να καταγράφονται στις χώρες της νότιας Ευρώπης και της Μεσογείου.
- Ερευνητική ομάδα με ελληνική συμμετοχή ανέλυσε δεδομένα δεκαετίας από 103 τοποθεσίες. Χρησιμοποιώντας ένα μοντέλο μηχανικής μάθησης και το αλουμίνιο ως δείκτη, χαρτογράφησε την κατανομή της σκόνης της ερήμου στην Ευρώπη με υψηλή ακρίβεια.
- Η ανάλυση έδειξε αύξηση της συγκέντρωσης σκόνης στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, με τις εντονότερες αυξήσεις σε Ιταλία, Αδριατική και Αιγαίο. Αν και ο αριθμός των επεισοδίων δεν άλλαξε, η έντασή τους ενισχύθηκε σημαντικά.
- Η Ελλάδα, ιδίως η ανατολική πλευρά, κατέγραψε από τις μεγαλύτερες αυξήσεις, ενώ ορεινές περιοχές λειτούργησαν προστατευτικά. Πυρήνες πάγου στις Άλπεις επιβεβαιώνουν αύξηση της εναπόθεσης σκόνης κατά 110% τα τελευταία 250 χρόνια.
- Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή και η ερημοποίηση θεωρούνται βασικοί παράγοντες. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η αυξητική τάση θα συνεχιστεί, προειδοποιώντας για σοβαρές επιπτώσεις στην ποιότητα του αέρα και τη δημόσια υγεία.
Τα ευρήματα αυτά προκύπτουν από μια νέα επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Nature» και στην οποία συνέβαλαν Έλληνες επιστήμονες και αφορούν στην περίοδο 2012 έως 2021.
Η ερευνητική ομάδα, της οποίας ηγήθηκε ο Πέτρος Βασιλάκος του ελβετικού Ινστιτούτου Paul Scherrer (PSI) και συμμετείχαν ερευνητές από το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το Πανεπιστήμιο Κρήτης, συνέλεξε και ανέλυσε περίπου 18.500 ημερήσιες μετρήσεις σωματιδίων σκόνης. Η σκόνη αυτή προερχόταν κυρίως από την έρημο της Σαχάρας και άλλες ερημικές εκτάσεις της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν σε 103 τοποθεσίες, τόσο αγροτικές όσο και αστικές, σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ως βασικό δείκτη για τον εντοπισμό της ερημικής σκόνης, οι επιστήμονες αξιοποίησαν τη συγκέντρωση του αλουμινίου στα αιωρούμενα σωματίδια, ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει τη σκόνη που μεταφέρεται από τις ερήμους.
Οι περιοχές με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση σκόνης
Για την επεξεργασία των δεδομένων, οι επιστήμονες δημιούργησαν ένα προηγμένο μοντέλο μηχανικής μάθησης. Το μοντέλο αυτό συνδύασε τις επιτόπιες μετρήσεις από τους σταθμούς, με δορυφορικά δεδομένα, πληροφορίες για την κάλυψη και χρήση της γης, καθώς και μετεωρολογικές συνθήκες όπως η θερμοκρασία και η δύναμη του ανέμου. Μέσω αυτού του μοντέλου, κατέστη δυνατή η εκτίμηση των επιπέδων σκόνης και σε περιοχές χωρίς σταθμούς μέτρησης, οδηγώντας στη δημιουργία ενός λεπτομερούς και αξιόπιστου χάρτη της κατανομής της ερημικής σκόνης σε όλη την Ευρώπη.
Η ανάλυση αποκάλυψε ότι οι συγκεντρώσεις σκόνης παρουσίασαν αύξηση στο μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης κατά την εξεταζόμενη δεκαετία. Οι πιο αξιοσημείωτες αυξήσεις παρατηρήθηκαν στην Ιταλία, την περιοχή της Αδριατικής και το Αιγαίο Πέλαγος, ενώ υψηλά επίπεδα σκόνης καταγράφηκαν και στη δυτική Γαλλία. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο της έρευνας είναι ότι, αν και ο συνολικός αριθμός των επεισοδίων μεταφοράς σκόνης δεν αυξήθηκε, η έντασή τους έγινε σημαντικά μεγαλύτερη σε διάφορες περιοχές της νότιας Ευρώπης.
Για την Ελλάδα ειδικότερα, ο Πέτρος Βασιλάκος από το PSI και ο Μάνος Μανούσακας από τον «Δημόκριτο» ανέφεραν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι η χώρα, και κυρίως η ανατολική της πλευρά, βρίσκεται μεταξύ των περιοχών με τη μεγαλύτερη αύξηση στη συνολική ποσότητα σκόνης. Εξήγησαν ότι η ένταση των επεισοδίων αφρικανικής σκόνης σε πόλεις όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη αυξήθηκε κατά περίπου δύο μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο από τις αρχές του 2012 έως το τέλος του 2021, μια αλλαγή που κρίνεται ως σημαντική. Αντιθέτως, παρατηρήθηκε μείωση της συγκέντρωσης σκόνης σε ορισμένες ορεινές περιοχές, όπως η οροσειρά της Πίνδου και η Πελοπόννησος, όπου, σύμφωνα με τους ερευνητές, το μεγάλο υψόμετρο λειτούργησε προστατευτικά.
Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, η ποσότητα της σκόνης αυξήθηκε κατά μέσο όρο κατά 0,5 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο κατά την περίοδο της μελέτης. Στη νότια Ευρώπη, η μέση συγκέντρωση σκόνης κατά την εξεταζόμενη δεκαετία έφτασε τα 5,3 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο αέρα, ποσό που αντιστοιχεί στο 31% της ετήσιας τιμής αναφοράς του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τα σωματίδια PM10. Στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη, η αντίστοιχη μέση τιμή ήταν σημαντικά χαμηλότερη, στα 2,1 μικρογραμμάρια.
Περαιτέρω ανάλυση σε πυρήνες πάγου από τις Άλπεις, στα σύνορα Ελβετίας και Ιταλίας, έδειξε ότι η εναπόθεση σκόνης έχει αυξηθεί κατά περίπου 110% σε σύγκριση με την προβιομηχανική εποχή, δηλαδή τα τελευταία 250 χρόνια. Αυτή η μακροχρόνια τάση συνδέεται με την αυξανόμενη ξηρασία στη Βόρεια Αφρική και τις μεταβολές στα πρότυπα της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, που ευνοούν τη μεταφορά ισχυρότερων ανέμων από την Αφρική προς την Ευρώπη, φαινόμενα που παρατηρήθηκαν με μεγαλύτερη ένταση την τελευταία δεκαετία.
Τα αίτια του φαινομένου
Ο επικεφαλής του ερευνητικού έργου, Κάσπαρ Ντάλενμπαχ από το PSI, σημείωσε ότι δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητό σε ποιο βαθμό η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή συμβάλλει σε αυτή την τάση. Ωστόσο, τα υπάρχοντα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η αύξηση της ερημικής σκόνης διευκολύνεται τουλάχιστον από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και την επακόλουθη υπερθέρμανση του πλανήτη, που οδηγούν σε ξηρότερες συνθήκες και στην επέκταση των ερήμων.
Παρόλο που η μελέτη κάλυπτε την περίοδο έως το 2021, οι Έλληνες ερευνητές, Πέτρος Βασιλάκος και Μάνος Μανούσακας, εκτιμούν ότι τα συμπεράσματά της παραμένουν έγκυρα. Όπως δήλωσαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, τα δεδομένα από τους πυρήνες πάγου αποκαλύπτουν μια σαφή και συνεχιζόμενη αύξηση της αφρικανικής σκόνης που φτάνει στην Ευρώπη τα τελευταία 250 χρόνια, χωρίς να διαφαίνεται κάποια ένδειξη αναστροφής αυτής της τάσης στο εγγύς μέλλον.
Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η αυξανόμενη ρύπανση από τη σκόνη της ερήμου ενδέχεται να έχει ολοένα και σοβαρότερες επιπτώσεις στην ποιότητα του αέρα και στη δημόσια υγεία. Τέλος, διευκρίνισαν ότι υπήρχαν περιορισμοί στις μετρήσεις σε ορισμένες περιοχές της Ευρώπης, όπως η βορειοανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια και οι Σκανδιναβικές χώρες.