Να μειωθεί ο πληθυσμός του πλανήτη στο μισό από τον σημερινό για να επιτευχθεί η βιωσιμότητά του, προτείνει επιστημονική ομάδα, στην οποία συμμετέχει η Ελληνίδα οικονομολόγος, Αναστασία Ψειρίδου.
Ίσως δεν το συνειδητοποιούμε αλλά οι περισσότεροι μάλλον νομίζουμε ότι εφόσον εφαρμόζονται οι κατάλληλες πολιτικές, η Γη μπορεί να συντηρήσει έναν αυξανόμενο πληθυσμό που θα συνεχίζει να ζει και να καταναλώνει με τους ίδιους τρόπους και ρυθμούς, όπως σήμερα. Είναι όμως έτσι;
Η Ελληνίδα οικονομολόγος, καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αναστασία Ψειρίδου, μαζί με τον καθηγητή Μαρκ Κίγκαν, από το Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ της Αυστραλίας, απαντούν ξεκάθαρα «όχι». Μαζί με τους συνεργάτες τους συνυπογράφουν τη μελέτη «Πετυχαίνοντας τη βιωσιμότητα μειώνοντας τον πληθυσμό στα 4 δισεκατομμύρια μέχρι το 2200».
Μιλώντας η ίδια στο iefimerida.gr, εξηγεί ότι η «βιωσιμότητα του πλανήτη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το μέγεθος του πληθυσμού, αφού όσο περισσότεροι είμαστε τόσο μεγαλύτερη η συνολική επιβάρυνση στους πόρους και το περιβάλλον».
Η πορεία του πληθυσμού της Γης τα τελευταία 75 χρόνια
Με την αλματώδη πρόοδο της ιατρικής επιστήμης και τη βελτίωση της πρόσβασης σε ασφαλή τροφή σε πολλά μέρη του κόσμου, ο πληθυσμός της Γης έχει εκτοξευθεί τα τελευταία 100 χρόνια.
Όπως φαίνεται στο διάγραμμα που βασίζεται στα στοιχεία του ΟΗΕ, το 1950 ο πληθυσμός της Γης ήταν 2,4 δισ. άνθρωποι, το 1980 είχε φτάσει τα 4,5 δισεκατομμύρια, το 2000 6,172 και το 2022 ξεπέρασε τα 8 δισεκατομμύρια ανθρώπους.
Μπορεί το μεγαλύτερο ποσοστό αυτής της αύξησης να εντοπίζεται γεωγραφικά στη νότια και νοτιοανατολική Ασία (Ινδία, Πακιστάν, Ινδονησία) αλλά ακόμα και στη Δύση - πλην της Ευρώπης - το πρόσημο της πορείας του πληθυσμού παραμένει θετικό.
Συνεπώς η πρόταση για παγκόσμιο πληθυσμό 4 δισ. ανθρώπων το 2200, συνεπάγεται όχι μόνο αντιστροφή της τρέχουσας τάσης αλλά μείωση στο μισό μέσα σε 175 χρόνια κι ενώ - εκτός συγκλονιστικού απροόπτου - η Ιατρική μόνο θα παρατείνει το προσδόκιμο της ζωής, τουλάχιστον στα τμήματα του πληθυσμού που θα έχουν πρόσβαση στα συστήματα υγείας.
Κάνοντας τα μαθηματικά, αν η παγκόσμια κοινότητα υιοθετούσε αυτόν τον στόχο άμεσα, η επίτευξή του θα απαιτούσε τη μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού κατά 23 εκατομμύρια ανθρώπους κατά μέσο όρο ετησίως. Ενδεικτικά, από το 2022 στο 2023 ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά περίπου 71 εκατομμύρια.
Τι υποστηρίζει η κ. Ψειρίδου με τους συνεργάτες της
Η μελέτη υπογράφεται από διεθνή διεπιστημονική ομάδα έντεκα ερευνητών από πέντε ηπείρους. Στην ομάδα συμμετέχουν η Jane O'Sullivan (University of Queensland, Αυστραλία), ο Philip Cafaro (Colorado State University), η Khaoula Houssini (Tsinghua University, Κίνα), ο William Rees (University of British Columbia, Καναδάς) - ο επιστήμονας που συνδημιούργησε την έννοια του «οικολογικού αποτυπώματος» (ecological footprint) τη δεκαετία του 1990, ένα από τα βασικά εργαλεία μέτρησης περιβαλλοντικής βιωσιμότητας που χρησιμοποιείται ευρέως στην επιστημονική έρευνα - η Estelle Sidze (African Population and Health Research Center, Kenya), ο Mohammad Islam (Dhaka University, Μπανγκλαντές) και άλλοι, μεταξύ των οποίων και η Ελληνίδα οικονομολόγος Αναστασία Ψειρίδου (Πάντειο Πανεπιστήμιο).
Η ερευνητική ομάδα υποστηρίζει ότι η πρόοδος της τεχνολογίας από μόνη της πιθανότατα δεν αρκεί για να συντηρήσει την ανθρωπότητα στον πλανήτη.
Απαντώντας στις ερωτήσεις του iefimerida, η κ. Ψειρίδου τόνισε: «Κάθε άνθρωπος αφήνει αποτύπωμα στη φύση: δάση που γίνονται αγροτική γη, ρύπανση αέρα, νερού, εδάφους. Η βιωσιμότητα του πλανήτη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το μέγεθος του πληθυσμού, αφού όσο περισσότεροι είμαστε τόσο μεγαλύτερη η συνολική επιβάρυνση στους πόρους και το περιβάλλον με δεδομένη τη μέση επιβάρυνση που δημιουργεί κάθε άτομο».
Στο ερώτημα αν θα μπορούσε ο πλανήτης να είναι βιώσιμος διατηρώντας τον πληθυσμό του στα σημερινά επίπεδα, η κ. Ψειρίδου απαντά: «Θεωρητικά, ναι: o πλανήτης θα μπορούσε να είναι βιώσιμος με τον σημερινό πληθυσμό. Όμως, βρισκόμαστε ήδη σε υπέρβαση πολλών πλανητικών ορίων, κάτι που μειώνει τις παραγωγικές δυνατότητες της επόμενης περιόδου. Για να διατηρηθεί ο τρέχων πληθυσμός βιώσιμα, θα χρειαζόταν δραστική μείωση του μεριδίου πόρων ανά άτομο - ένα σενάριο που θα άλλαζε δραματικά τον τρόπο ζωής, τη στιγμή μάλιστα που το 85% του πληθυσμού ζει ήδη σε συνθήκες στέρησης βασικών αναγκών. Στη μελέτη μας (Keegan et al. 2026), η αύξηση του πληθυσμού ήταν ο κύριος μοχλός για πέντε από τους οκτώ δείκτες που εξετάσαμε (1970-2020), ισότιμος μοχλός για δύο ακόμη, ενώ μόνο στα πλαστικά κυριάρχησε η κατά κεφαλήν κατανάλωση. Εκτιμήσεις που αναφέρουμε (Lianos and Pseiridis 2016; Whitmore 2024; Willey 2000) τοποθετούν τον βιώσιμο πληθυσμό, ανάλογα με το επίπεδο κατανάλωσης, μεταξύ 1 και 3,1 δισ. Η μείωση πληθυσμού και κατά κεφαλήν κατανάλωσης λειτουργούν συμπληρωματικά, όχι εναλλακτικά».
Πώς η αύξηση του πληθυσμού έχει επηρεάσει αρνητικά τη βιωσιμότητα του πλανήτη, σύμφωνα με την Ελληνίδα επιστήμονα
Στην εργασία τους, η Ψειρίδου, ο Κίγκαν και οι συνεργάτες τους συσχετίζουν σε διαγράμματα την αύξηση του πληθυσμού της Γης με μια σειρά από άλλα μεγέθη που αποτελούν δείκτες βιωσιμότητας του πλανήτη.
Εδώ μερικά παραδείγματα:
Καθώς ο πληθυσμός της γης διπλασιάστηκε τα τελευταία 50 χρόνια, ο «Δείκτης Ζώντα Πλανήτη [Living Planet Index]» που μετρά τη βιοποικιλότητα μειώθηκε κατά περισσότερο από το μισό. Η αύξηση του πληθυσμού, σύμφωνα με άλλες μελέτες, έχει χαρακτηριστεί ως ο κύριος παράγοντας αυτής της μείωσης.
Σε ό,τι αφορά τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, ξανά για την περίοδο 1970-2020, ο διπλασιασμός του πληθυσμού συνοδεύτηκε από υπερδιπλασιασμό των εκπομπών, καθώς κατά τη διάρκεια αυτών των δεκαετιών αυξήθηκαν οι κατά κεφαλήν εκπομπές.
Σχετικά με την κατανάλωση καθαρού νερού, παράλληλα με τον διπλασιασμό του πληθυσμού, μετρήθηκε αύξηση στην κατανάλωσή του περί το 64%. Μάλιστα οι επιστήμονες επικαλούνται έρευνα του Ινστιτούτου Παγκόσμιων Πόρων σύμφωνα με την οποία η οικιακή κατανάλωση καθαρού νερού έχει αυξηθεί κατά 600% από τη δεκαετία του 60. Στο διάγραμμα φαίνεται μια σταθεροποίηση της κατανάλωσης από το 2010, παρά την περαιτέρω αύξηση του πληθυσμού.
Πώς μπορεί να μειωθεί στο μισό ο πληθυσμός της Γης χωρίς πολέμους ή κοσμοϊστορικές καταστροφές;
Η σκέψη της δραστικής μείωσης του πληθυσμού της Γης παραπέμπει σε σενάρια ταινιών επιστημονικής φαντασίας, σε τρομακτικές φυσικές καταστροφές ως απότοκο της κλιματικής αλλαγής ή πρακτικές που δεν γίνονται αποδεκτές από την κοινωνία. Όμως η κ. Ψειρίδου και οι συνεργάτες της έχουν - προφανώς - άλλες σκέψεις. «Η σταδιακή μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού αποτελεί ενδογενή τάση την οποία συμφέρει την παγκόσμια κοινότητα να αποδεχθεί, όχι να αντιπαλέψει, μέσω δύο μη καταναγκαστικών οδών: κάλυψη της ανεκπλήρωτης ανάγκης για οικογενειακό προγραμματισμό (πάνω από 200 εκατ. γυναίκες δεν έχουν πρόσβαση σε οικογενειακό προγραμματισμό, ενώ θα το επιθυμούσαν) και βελτίωση της εκπαίδευσης και ενδυνάμωσης των γυναικών, ειδικά σε χώρες υψηλής γονιμότητας. Ιστορικά παραδείγματα δείχνουν πόσο γρήγορα επιτεύχθηκε υπο-αναπληρωματική γονιμότητα (Ιράν σε 9 χρόνια, Νότια Κορέα σε 12, Τυνησία σε 15), ενώ περιοχές όπως η Ευρώπη το έχουν ήδη πετύχει «οργανικά». Το σενάριο «IHME Fastest» προβλέπει πληθυσμό ~4,1 δισ. έως το 2200, μέσω φυσικής δημογραφικής μετάβασης.
Πρόκειται για win-win, όχι θυσία: η εθελοντική μείωση γονιμότητας συνοδεύεται ιστορικά από μείωση παιδικής θνησιμότητας και φτώχειας, και περισσότερο εισόδημα ανά παιδί».
Θεωρούν ότι μια σταδιακή μείωση των γεννήσεων η οποία θα επιτευχθεί μέσω της εκπαίδευσης, της ενδυνάμωσης των γυναικών και της κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης, θα μπορούσε τελικά να μειώσει τον παγκόσμιο πληθυσμό.
Η μελέτη απορρίπτει ρητά τις καταναγκαστικές πολιτικές ελέγχου του πληθυσμού και δίνει έμφαση στην εθελοντική δημογραφική μετάβαση. Η κ. Ψειρίδου τονίζει: «Αυτό που προτείνουμε είναι να αποδεχθούμε ως κοινωνίες τη φυσική τάση μείωσης του παγκόσμιου πληθυσμού και να τη διευκολύνουμε όπου υπάρχουν πρακτικά εμπόδια (π.χ., σε χώρες όπου η ζήτηση για οικογενειακό προγραμματισμό δεν καλύπτεται), επειδή αυτό ίσως αποτελεί τη μεγαλύτερη ελπίδα να πετύχουμε τη μακροπρόθεσμη ευημερία των ανθρώπων και το να ζήσουν τα παιδιά μας με μικρότερο κίνδυνο για πολέμους και κοσμοϊστορικές καταστροφές.