Την ώρα που κυβερνήσεις καλούν νοικοκυριά να δημιουργήσουν αποθέματα τροφίμων μακράς διάρκειας για έκτακτες καταστάσεις, ένα παραδοσιακό ψωμί από τη νότια Ιταλία εμφανίζεται ως ιδανική επιλογή.
Πρόκειται για τις φρισέλε (la frisella), τα χαρακτηριστικά σκληρά, κυκλικά παξιμάδια της Απουλίας, τα οποία παρασκευάζονται με διπλό ψήσιμο και, εφόσον αποθηκευτούν σωστά, μπορούν να διατηρηθούν ακόμη και για έναν χρόνο.
Αποτελούσαν για γενιές βασικό τρόφιμο των κατοίκων της περιοχής, καθώς μεταφέρονταν εύκολα, δεν απαιτούσαν ιδιαίτερες συνθήκες συντήρησης και μπορούσαν να μετατραπούν σε ένα πλήρες γεύμα με ελάχιστα υλικά.
Προφανώς, αυτό το μεσογειακό αρτοσκεύασμα είναι σχεδόν ίδιο με το ελληνικό παξιμάδι και οι ιταλικές συνταγές παραπέμπουν στον ντάκο.
Το μυστικό βρίσκεται στο διπλό ψήσιμο
Η μεγάλη διάρκεια ζωής των φρισέλε οφείλεται στον τρόπο παρασκευής τους. Σε αντίθεση με το συνηθισμένο ψωμί, περιέχουν ελάχιστη υγρασία, γεγονός που δυσκολεύει την ανάπτυξη μούχλας και επιτρέπει τη μακροχρόνια αποθήκευσή τους.
Ο Τζιανφράνκο Παρίζι, ο οποίος μεγάλωσε μέσα στην οικογενειακή παράδοση της αρτοποιίας, θυμάται ότι ο παππούς του άνοιξε έναν ξυλόφουρνο στις αρχές του 20ού αιώνα, στο Σαν Πιέτρο Βερνοτίκο, κοντά στο Μπρίντιζι. Ο φούρνος εξυπηρετούσε ολόκληρη την πόλη. Οι κάτοικοι έφερναν τη δική τους ζύμη και τα γλυκά τους για ψήσιμο, ενώ τον χειμώνα ηλικιωμένοι συγκεντρώνονταν γύρω του για να ζεσταθούν.
«Χρησιμοποιούσαμε μια ειδική ζύμη με λίγο προζύμι, που έκανε τη γεύση πιο έντονη. Ανοίγαμε ένα μακρύ κομμάτι ζύμης, του δίναμε σχήμα ταράλου, δηλαδή κυκλικού ψωμιού, τοποθετούσαμε το ένα πάνω στο άλλο και τα ψήναμε μερικώς για περίπου 40 λεπτά. Στη συνέχεια τα βγάζαμε και τα κόβαμε στη μέση με ένα στριφτό σύρμα», εξηγεί ο ίδιος στο BBC.
Το κόψιμο δημιουργούσε μια τραχιά επιφάνεια, η οποία βοηθούσε το ψωμί να απορροφά καλύτερα το νερό και τις γεύσεις. Ακολουθούσε δεύτερο ψήσιμο, διάρκειας περίπου μιάμισης ώρας, ώστε να απομακρυνθεί σχεδόν όλη η υγρασία. Το αποτέλεσμα ήταν ένα εξαιρετικά σκληρό παξιμάδι, που χρειάζεται μούλιασμα πριν καταναλωθεί.
Παραδοσιακά, οι κάτοικοι περνούσαν τα παξιμάδια σε κορδόνια και τα κρεμούσαν, προστατεύοντάς τα από την υγρασία και τα έντομα. Σήμερα, η αποθήκευση γίνεται κυρίως σε καλά σφραγισμένες πλαστικές σακούλες.
Τρόφιμο για ναυτικούς και ταξιδιώτες
Η Απουλία, στο νοτιοανατολικό άκρο της ιταλικής χερσονήσου, διαθέτει μακρά ναυτική και αγροτική παράδοση και οι κάτοικοί της χρειάζονταν τρόφιμα που να αντέχουν σε μεγάλα ταξίδια και να μεταφέρονται εύκολα.
Η ιστορικός γαστρονομίας Φλάβια Τζορντάνο, συγγραφέας του βιβλίου «Puglia: A Cooking Journey Through a Land and Its Unique Ingredients», συνδέει την παράδοση του σκληρού, διπλοψημένου ψωμιού που μετέφεραν οι ναυτικοί με μια ιστορία σχεδόν 2.000 ετών. Επικαλείται τον μελετητή Πρέντραγκ Ματβέγιεβιτς, σύμφωνα με τον οποίο ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος είχε περιγράψει τον 1ο αιώνα μ.Χ. το panis nauticus, ένα διπλοψημένο ψωμί για τους ναυτικούς.
«Αυτό το διπλοψημένο ψωμί ήταν απαραίτητο για την επιβίωση στα μεγάλα θαλάσσια ταξίδια και αργότερα έγινε βασικό τρόφιμο για τους σταυροφόρους, τους προσκυνητές και τους εξερευνητές που περνούσαν από τα λιμάνια της Απουλίας με προορισμό τους Αγίους Τόπους», αναφέρει η Τζορντάνο.
Από το φτωχικό φαγητό στη σύγχρονη γαστρονομία
Η ιστορία των φρισέλε αντικατοπτρίζει και τις κοινωνικές αλλαγές στην περιοχή. Τη δεκαετία του 1960, όπως θυμάται ο Παρίζι, τα παξιμάδια από κριθάρι δεν είχαν μεγάλη ζήτηση, καθώς θεωρούνταν τρόφιμο των φτωχότερων κοινωνικών στρωμάτων.
«Οι άνθρωποι έβγαιναν από μια περίοδο φτώχειας, κατά την οποία αναγκάζονταν να τρώνε τα πάντα, και ήθελαν πλέον να τρώνε καλύτερα, όπως οι πλούσιοι. Το σιτάρι θεωρούνταν πιο μαλακό και εκλεπτυσμένο», εξηγεί.
Σήμερα, ωστόσο, η προτίμηση έχει αντιστραφεί. Oι φρισέλε από κριθάρι είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς, καθώς θεωρούνται πιο υγιείς και πιο πλούσια σε υφή επιλογή σε σχέση με τα ψωμιά από παραδοσιακό σκληρό σιτάρι. Στα αρτοποιεία της Απουλίας διατίθενται πλέον και εκδοχές με πολλαπλά δημητριακά, μάραθο ή καυτερή πιπεριά.
Συνταγές σαν ντάκος
Πριν από την κατανάλωση, τα φρισέλε βυθίζονται για λίγο σε νερό, σε μια διαδικασία που ονομάζεται la sponzatura.
Στόχος είναι να μαλακώσουν, διατηρώντας παράλληλα μέρος της τραγανής υφής τους. Στη συνέχεια συνοδεύονται συνήθως με ντομάτα, ελαιόλαδο, κάπαρη, ρίγανη, πιπεριές και μελιτζάνες διατηρημένες σε λάδι με δυόσμο και σκόρδο.
Οι παραλλαγές διαφέρουν ανάλογα με την περιοχή. Στη Σικελία, για παράδειγμα, οι φρισέλε καταναλώνονται ακόμη και βουτηγμένες σε γάλα για πρωινό. Στην Καμπανία, η caponata napoletana χρησιμοποιεί μαλακωμένα κομμάτια του παξιμαδιού ως βάση για ένα καλοκαιρινό πιάτο με ντομάτες, ελιές και άλλα υλικά, ενώ υπάρχει και η εκδοχή capunata con friselle, όπου το ψωμί θρυμματίζεται και αναμειγνύεται με σαλάτα.