Τρία χρόνια μετά την τραγωδία των Τεμπών, όταν με τον πιο τραγικό τρόπο ήρθαν στην επιφάνεια οι χρόνιες παθογένειες του ελληνικού σιδηροδρόμου, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει, «τι έχει αλλάξει στην πράξη»;
Όχι στο επίπεδο των εξαγγελιών, αλλά στην καθημερινή λειτουργία ενός συστήματος που επί δεκαετίες κινούνταν στα όριά του, με ελλείψεις, καθυστερήσεις και μια επικίνδυνη κουλτούρα ανοχής.
Η εικόνα σήμερα δεν επιτρέπει εύκολους πανηγυρισμούς. Το σιδηροδρομικό δίκτυο παραμένει περιορισμένο, αποσπασματικό και, σε κρίσιμα σημεία, ημιτελές. Δεν φτάνει καν έως την Πάτρα, ενώ στον βασικό άξονα Αθήνα – Θεσσαλονίκη τα δρομολόγια κινούνται αυτήν την περίοδο σε χαμηλή συχνότητα, με μόλις δύο ζεύγη τρένων την ημέρα, λόγω των έργων αποκατάστασης στη Θεσσαλία μετά τις εκτεταμένες ζημιές που προκάλεσε η θεομηνία «Ντάνιελ».
Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη πραγματικότητα, κάτι αρχίζει να κινείται. Όχι ως άλμα, αλλά ως σταδιακή αλλαγή κατεύθυνσης, με βασικό άξονα την αυστηρότερη εποπτεία, την τεχνολογία, την καταγραφή ευθυνών και κυρίως τη μείωση των «γκρίζων ζωνών» που για χρόνια χαρακτήριζαν τη λειτουργία του σιδηροδρόμου.
Ο δύσκολος αγώνας αναδιοργάνωσης του πρώην ΟΣΕ
Συγκεκριμένα, το Υπουργείο Υποδομών και η νέα διοίκηση της Σιδηρόδρομοι Ελλάδος επιχειρούν μια βαθιά και επίπονη αναδιοργάνωση του πρώην ΟΣΕ. Πρόκειται για έναν οργανισμό που για χρόνια απαξιώθηκε, έχασε τεχνογνωσία και προσωπικό και καλείται σήμερα να επανασυσταθεί σχεδόν από την αρχή.
Μόνο στη διεύθυνση έργων εκτιμάται ότι χρειάζονται περίπου 200 μηχανικοί, ενώ απαιτούνται τουλάχιστον 50 εκατ. ευρώ ετησίως για τη στοιχειώδη συντήρηση του δικτύου, ώστε να μη νεκρώνουν πανάκριβα τεχνολογικά συστήματα και να μην περιορίζεται η χωρητικότητα του σιδηροδρόμου. Την ίδια στιγμή, ανοίγουν φάκελοι του παρελθόντος, με την εισαγγελία να ζητά στοιχεία για συμβάσεις που αφορούν το ETCS.
Η Deutsche Bahn ως τεχνικός σύμβουλος και οι αντιδράσεις
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και ο ρόλος της Deutsche Bahn, η οποία ανέλαβε ως τεχνικός σύμβουλος διοίκησης του πρώην ΟΣΕ. Με εμπειρία από τη διαχείριση δικτύων χιλιάδων χιλιομέτρων, καλείται να συμβάλει στο συμμάζεμα εργολαβιών, μελετών και διαδικασιών, σε έναν σιδηρόδρομο που για χρόνια λειτουργούσε χωρίς ενιαίο σχεδιασμό.
Τα έργα που προχωρούν και εκείνα που παραμένουν δύσκολα
Στο πεδίο των έργων, παρά τις μεγάλες καθυστερήσεις, υπάρχουν και σημάδια προόδου. Η υπογειοποίηση των Σεπολίων προχωρά, με στόχο τόσο την αναβάθμιση της ασφάλειας όσο και την επανασύνδεση περιοχών της πόλης που για δεκαετίες χωρίζονταν από τις γραμμές.
Θετικές εξελίξεις καταγράφονται και στο τμήμα Νέα Καρβάλη – Τοξότες, προϋπολογισμού περίπου 193 εκατ. ευρώ, μετά τις αλλαγές στις μελέτες και τη μετατόπιση του σταθμού διαλογής container. Στον βασικό άξονα Αθήνα – Θεσσαλονίκη, τα έργα αποκατάστασης σε Δομοκό και στο τμήμα Δομοκός – Κραννώνας προχωρούν ταχύτερα από το αρχικό χρονοδιάγραμμα, ενώ πιο σύνθετη παραμένει η εικόνα στα τμήματα Λάρισα – Βόλος και Παλαιοφάρσαλος – Καλαμπάκα.
Σε βάθος δεκαετίας, το μεγάλο στοίχημα για τη χώρα είναι η αξιοποίηση της γεωπολιτικής συγκυρίας και η παράκαμψη του Βοσπόρου μέσω σιδηροδρομικών διασυνδέσεων λιμανιών του Αιγαίου με τη Μαύρη Θάλασσα. Έργα προς Ορμένιο και Κούλατα βρίσκονται σε εξέλιξη, ενώ ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη σύνδεση του 6ου προβλήτα του ΟΛΘ με το σιδηροδρομικό δίκτυο.
Νέος στόλος, αυστηρές ρήτρες και οι όροι της Hellenic Train
Η επανεκκίνηση του σιδηροδρόμου περιλαμβάνει και την ανανέωση του στόλου. Μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες χωρίς νέες προμήθειες, προβλέπεται επένδυση 308 εκατ. ευρώ για την απόκτηση 23 νέων τρένων έως το 2027, με αυστηρές ρήτρες υπέρ του Δημοσίου.
Ωστόσο, η Hellenic Train θέτει ως βασική προϋπόθεση την ολοκλήρωση της αναβάθμισης της υποδομής από το Υπουργείο Υποδομών έως το καλοκαίρι του 2026. Σε διαφορετική περίπτωση, ακόμη και η έγκαιρη άφιξη των νέων συρμών δεν θα αρκεί για να αποδώσουν το αναμενόμενο όφελος. Στο μεταβατικό διάστημα, σχεδιάζεται η επαναφορά σε λειτουργία ορισμένων από τα γνωστά «ασημένια βέλη».
Hellenic Train: «Μετά τα Τέμπη δεν υπάρχει ελαστικότητα»
Ο πρόεδρος της Hellenic Train, Αθανάσιος Ζηλιασκόπουλος, περιγράφει στο iefimerida.gr τη σημερινή κατάσταση ως αποτέλεσμα βαθιών και ουσιαστικών αλλαγών που προέκυψαν άμεσα από την τραγωδία των Τεμπών. Όπως τονίζει, οι διαδικασίες ασφάλειας έχουν αυστηροποιηθεί σε πρωτοφανή βαθμό, αλλά αυτό θεωρείται αναγκαίο τίμημα για να μη συμβεί ποτέ ξανά κάτι αντίστοιχο όπως τα Τέμπη. Σύμφωνα με τον ίδιο, στόχος είναι το καλοκαίρι ολόκληρος ο άξονας Αθήνας – Θεσσαλονίκης να λειτουργεί με 100% σηματοδότηση, 100% τηλεδιοίκηση και 100% ETCS.
Παραβάσεις όπως η υπέρβαση των ορίων ταχύτητας, που πριν από τρία χρόνια καταγράφονταν σε αισθητό βαθμό, σήμερα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί. Οι ταχογράφοι ελέγχονται συστηματικά, η εκπαίδευση του προσωπικού είναι συνεχής και η εποπτεία έχει ενισχυθεί δραστικά. Καθοριστικό ρόλο παίζει το Ενιαίο Κέντρο Παρακολούθησης και Διαχείρισης της Κυκλοφορίας, το οποίο αφορά τη φυσική και επιχειρησιακή δομή (control room) από την οποία παρακολουθείται από τη νέα εταιρεία Σιδηρόδρομοι Ελλάδος, τη Hellenic Train και άλλους παρόχους σιδηροδρομικών υπηρεσιών σε πραγματικό χρόνο η κυκλοφορία, κυρίως στο σιδηροδρομικό δίκτυο, με στόχο την ασφάλεια, τον συντονισμό και την άμεση παρέμβαση σε περίπτωση συμβάντων.
Η εποπτεία επεκτείνεται ακόμη και εντός των καμπινών, παρά τις αντιδράσεις, καθώς,όπως επισημαίνει, πρόκειται για μέτρο προστασίας των ίδιων των μηχανοδηγών. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο ETCS, το οποίο επιτρέπει αυτόματη παρέμβαση ή ακινητοποίηση του τρένου σε περίπτωση παραβίασης σηματοδότη ή υπέρβασης ταχύτητας. Το κρίσιμο, όπως σημειώνει, δεν είναι μόνο η εγκατάσταση, αλλά η μόνιμη και σωστή συντήρηση των συστημάτων.
Από την πλευρά της Hellenic Train, ο κ. Ζηλιασκόπουλος επίσης διαμηνύει ότι δεν υπάρχει κανένα σύστημα ασφαλείας επάνω στα τρένα που να μη λειτουργεί. Όλα τα συστήματα για τα οποία έχει την ευθύνη η εταιρεία βρίσκονται σε πλήρη επιχειρησιακή κατάσταση, καθώς, όπως τονίζει, η ασφάλεια αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Μάλιστα, επισημαίνει ότι η εφαρμογή του συστήματος HePoS έχει ήδη φέρει μετρήσιμα αποτελέσματα, καθώς οι παραβιάσεις που στο παρελθόν καταγράφονταν με σχετική συχνότητα έχουν περιοριστεί δραστικά, με την ελαστικότητα που χαρακτήριζε το παρελθόν να έχει ουσιαστικά εξαλειφθεί.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στον ανθρώπινο παράγοντα. Η φιλοσοφία που υιοθετήθηκε από τη διοίκηση της Hellenic Train, όπως εξηγεί, δίνει προτεραιότητα στην εκπαίδευση και όχι στην άμεση τιμωρία. Όταν εντοπίζεται μια παράβαση, η αρχική προσέγγιση είναι ότι ο εργαζόμενος ενδεχομένως δεν γνωρίζει επαρκώς τη διαδικασία. Για τον λόγο αυτό απομακρύνεται προσωρινά από το αντικείμενο, εκπαιδεύεται εκ νέου και επανεντάσσεται. Αν υπάρξει υποτροπή, ακολουθούν επαναλαμβανόμενες εκπαιδεύσεις και, εφόσον το πρόβλημα συνεχιστεί, ο μηχανοδηγός απομακρύνεται οριστικά από το αντικείμενο. Όπως αποκαλύπτει, έχουν ήδη υπάρξει περιπτώσεις οριστικής απομάκρυνσης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αυστηροποίηση των διαδικασιών επιλογής νέου προσωπικού. Οι 50 νέοι μηχανοδηγοί που έχουν προσληφθεί και βρίσκονται σε φάση εκπαίδευσης περνούν από ψυχοτεχνικές δοκιμασίες στο Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας, με κριτήρια αντίστοιχα εκείνων που εφαρμόζονται στους πιλότους. Στόχος, όπως σημειώνει, είναι να διασφαλιστεί ότι όσοι αναλαμβάνουν το κρίσιμο έργο της οδήγησης τρένων διαθέτουν όχι μόνο τις τεχνικές γνώσεις, αλλά και τα ψυχικά αποθέματα που απαιτούνται.
Συνοψίζοντας τη φιλοσοφία που ακολουθήθηκε τα τελευταία χρόνια, ο κ. Ζηλιασκόπουλος υπογραμμίζει ότι οι αλλαγές δεν προέκυψαν από μία αποσπασματική ή επικοινωνιακή κίνηση, αλλά μέσα από μια συστηματική διαδικασία θωράκισης κάθε κρίκου της αλυσίδας. Από τον ανθρώπινο παράγοντα και την εκπαίδευση, έως τα τεχνικά μέσα, τις διαδικασίες και το πλαίσιο κυρώσεων, κάθε σημείο που μπορούσε να κρύβει ρίσκο εξετάστηκε και ενισχύθηκε. Σε συνδυασμό με τις παρεμβάσεις του Υπουργείου Υποδομών, εκτιμά ότι πλέον διαμορφώνεται ένα πλαίσιο ασφάλειας με προδιαγραφές που σε αρκετά σημεία ξεπερνούν τον μέσο ευρωπαϊκό όρο.
Railway.gov.gr: O ψηφιακός επόπτης πάνω από τις ράγες
Στο πλαίσιο αυτό προ ημερών ενεργοποιήθηκε και η πλατφόρμα railway.gov.gr, που αποτελεί τη πιο ορατή τομή στον ελληνικό σιδηρόδρομο. Για πρώτη φορά, κράτος και πολίτες έχουν σε σχεδόν πραγματικό χρόνο εικόνα για τη θέση, την ταχύτητα και την πορεία κάθε αμαξοστοιχίας, με μοναδικό τυφλό σημείο, προς το παρόν, τις σήραγγες.
Η πλατφόρμα βασίζεται στο σύστημα εντοπισμού HePoS σε συνδυασμό με το ευρωπαϊκό Galileo και ξεκινά από τον άξονα Αθήνα–Θεσσαλονίκη. Δεν αντικαθιστά τα συστήματα ασφαλείας, αλλά προσθέτει ένα νέο επίπεδο ψηφιακής επιτήρησης που μέχρι σήμερα δεν υπήρχε. Η λειτουργία της στηρίζεται σε πλήρη χαρτογράφηση του δικτύου και σε σύστημα συναγερμών τριών επιπέδων, από απλές προειδοποιήσεις έως ειδοποιήσεις υψηλού κινδύνου, με άμεση παρέμβαση από το Ενιαίο Κέντρο Παρακολούθησης Κυκλοφορίας. Κρίσιμο στοιχείο είναι ότι το σύστημα «θυμάται», καθώς καταγράφει κάθε ενέργεια και επικοινωνία όλων των εμπλεκομένων, αφήνοντας ψηφιακό αποτύπωμα και περιορίζοντας δραστικά τις άτυπες πρακτικές του παρελθόντος.