Η διανοητική διαδρομή του Στέλιου Ράμφου, που έφυγε κάπως ξαφνικά χθες από την ζωή, είναι βασικά η ιστορία μιας μεταστροφής.
Το 1996 θα βρεθεί στο πανεπιστήμιο του Πρίνστον με μια υποτροφία ως Επισκέπτης Ερευνητής και θα γυρίσει οριστικά άλλος άνθρωπος. Μόλις δύο χρόνια πριν είχε εκδώσει το «Πελεκάνοι Ερημικοί, Ξενάγησι στο Γεροντικόν» το οποίο αν το διαβάσει κανείς σήμερα δεν θα πιστεύει ότι είναι του ίδιου συγγραφέα -και ευτυχώς. Η απόστασή του με ένα από τα κορυφαία μετέπειτα δοκίμιά του, τον «Καημό του ενός. Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων», έξι χρόνια αργότερα, είναι ίδια με του Βορείου και Νοτίου πόλου, έστω και αν ο ίδιος ήθελε να τα παρουσιάζει ως όψεις της ίδιας αναζήτησης (αργότερα πάντως θα μιλήσει για «κεντρικές τοποθετήσεις» του παλαιότερου έργου του που τις διαπερνά «ένας σαφής αντιδυτικός και αντινεωτερικός προσανατολισμός, ο οποίος προ πολλού δεν υφίσταται στα γραπτά μου – το αντίθετο μάλιστα…»).
Ο Ράμφος υπήρξε ο λίγο νεώτερος μιας γενιάς γαλλοτραφών διανοητών με μεγάλη φιλοσοφική παιδεία όπως ο Κωστής Παπαϊωάννου, ο Κ. Καστοριάδης, ο Κ. Αξελός ή ο (γερμανοτραφής) Π. Κονδύλης, από την οποία ήταν και ο μόνος που επέστρεψε και έμεινε μετά το 1974 στην Ελλάδα ασχολούμενος αποκλειστικά με ελληνικά θέματα, κυρίως δε με το θέμα της νεοελληνικής ταυτότητας και της ιστορικής και ψυχικής διαμόρφωσής της. Για να την περιγράψει, χρησιμοποίησε τα δίπολα Ανατολή-Δύση και παράδοση-νεωτερικότητα, δηλαδή το τότε κυρίαρχο ερμηνευτικό σχήμα για τα ζητήματα ταυτότητας. Δεν πρωτοτύπησε σε αυτό παρότι το βάθος της σκέψης του υπήρξε ενίοτε εντυπωσιακό. Για να κατανοήσουμε ως εκ τούτου τον Ράμφο πρέπει να τον διαβάσουμε σε συνάρτηση με τις διανοητικές αναζητήσεις της μεταπολίτευσης και όχι αποκλειστικά ως μια ατομική διανοητική διαδρομή κλεισμένη στον εαυτό της. Έτσι, η πρώιμη νεοορθόδοξη φάση του Ράμφου είναι διόλου τυχαία ταυτισμένη με την πρώτη φάση της μεταπολίτευσης όπου ορισμένοι μαρξιστογενείς διανοούμενοι όπως και ο ίδιος, αισθανόμενοι ότι τα μαρξιστικά σχήματα δεν μπορούσαν να ερμηνεύσουν το ελληνικό παράδοξο, θα δοκιμάσουν κάποιες νέες προσεγγίσεις δια μέσου της ελληνορθόδοξης (πατερικής) σκέψης και παράδοσης. Αν ο Ράμφος έμενε εκεί, σήμερα θα μνημονεύονταν ως ένας δευτερεύων διανοούμενος της μεταπολίτευσης που άσκησε ελάχιστη επιρροή στα ιδεολογικά τεκταινόμενα της εποχής, ίσως λίγο περισσότερο από τότε ομοϊδεάτες τους όπως ο Κωστής Μοσκώφ αλλά πάντως λιγότερο από τον Χρήστο Γιανναρά που θα έμενε φανατικά πιστός σε αυτές τις θέσεις μέχρι το τέλος της ζωής του διαμορφώνοντας ένα δικό του πιστό κοινό, αν και χωρίς να είναι ηγεμονικό.
Η μεταστροφή του 1996 είναι εκείνη που τον καθιστά αυτό που αναγνωρίζουμε στον ίδιο σήμερα, δηλαδή έναν συγγραφέα με πολύ έντονο αποτύπωμα στην ύστερη μεταπολίτευση καθώς και έναν από τους πολύ λίγους διανοητές που μπορούσε να συνομιλεί απευθείας με την πολιτική εξουσία και να διαμορφώνει αντιλήψεις. Έχει μεγάλη σημασία να κατανοήσουμε ποιο ήταν το είδος του δημόσιου διανοουμένου που εκπροσωπούσε ο Ράμφος, κυρίως μετά την μεταστροφή του. Ενώ μέχρι τότε οι προηγούμενοι μεγάλου βεληνεκούς διανοούμενοι ήθελαν είτε να εμφανίζονται ως εκπρόσωποι και πατέρες του έθνους (οι συντηρητικοί) είτε ως εκπρόσωποι των extra muros και των αποκλεισμένων (οι αριστεροί), ο νέος τύπος διανοητή της ύστερης μεταπολίτευσης επιδίωκε να εκπροσωπεί την εκσυγχρονιστική φαντασίωση που δεν ήταν μεν κάτι καινούργιο (υπήρχε ήδη από την Επανάσταση) αλλά στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ενοποίησης και της παγκοσμιοποίησης τον 21ο αιώνα αποκτούσε χαρακτηριστικά υπαρξιακής πρόκλησης για την Ελλάδα. Και από αυτή την άποψη δεν είναι και πάλι τυχαίο ότι η μεταστροφή του Ράμφου λαμβάνει χώρα μετά την επαφή του με ένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια της Αμερικής -παρότι ο ίδιος, όντας εξαίρεση στον τότε κανόνα, δεν υπηρετούσε στο ελληνικό πανεπιστήμιο. Δεν είναι προφανώς η αιτία αυτή καθαυτή η επαφή του με τον Πρίνστον αλλά σίγουρα είναι ο καταλύτης εκείνης της «αποκάλυψης».
Και όπως είπαμε, ευτυχώς. Διότι ο Ράμφος θα έχει την ευκαιρία να προσφέρει τις πολύτιμες διανοητικές του υπηρεσίες σε τουλάχιστον δύο κρίσιμες στιγμές της τελευταίας 30ετίας, μεταξύ φυσικά αρκετών άλλων: στην περίπτωση της σύλληψης των μελών της 17Ν όταν θα γράψει και το περίφημο άρθρο στην “Καθημερινή” για το πως θυμόταν τον Γιωτόπουλο στα χρόνια του Παρισιού, επιχειρώντας ταυτόχρονα μια ανατομία της άρρωστης ψυχικής κατάστασης και των καταστροφικών αδιεξόδων των τρομοκρατών που μέχρι τότε αντιμετωπίζονταν με τις γνωστές ρομαντικές και ηρωικές εξεικονίσεις από την ελληνική κοινωνία. Και φυσικά όλες τις παρεμβάσεις του και τα βιβλία του στα χρόνια της οικονομικής κρίσης όταν ήταν και από τους ελάχιστους με κύρος που μπορούσε να ορθώσει αποτελεσματικά το διανοητικό του ανάστημα απέναντι στα χοντροκομμένα και επικίνδυνα σχήματα του τότε επελαύνοντος εθνολαϊκισμού.
Είναι απαραίτητο να υπογραμμιστεί ότι ο Ράμφος δεν υπήρξε οργανικός διανοούμενος, δεν υπηρέτησε καν στο πανεπιστήμιο όπως ειπώθηκε, και γενικώς δεν χαρακτηριζόταν από πνευματικές δουλείες. Ζούσε κατά βάση με τα βιβλία του όπως δείχνει και η εντυπωσιακή σε αριθμό βιβλιοπαραγωγή του. Οι πιο κακοπροαίρετοι του προσάπτουν ότι ανέπτυξε μια επικίνδυση εγγύτητα με ένα μέρος της πολιτικής εξουσίας που καταστατικά δεν ταιριάζει σε ανεξάρτητους διανοούμενους. Προσωπικά, ωστόσο, θα το έβλεπα από την ανάποδη: αυτή η όποια εγγύτητα μπορεί να απολάμβανε, υπήρξε ουσιαστικά ένα προνόμιο που ο ίδιος προσπάθησε να το χρησιμοποιήσει για να επηρεάσει τις αντιλήψεις των ισχυρών και όχι το αντίστροφο. Και η επιρροή του δεν ήταν αμελητέα, αν κρίνουμε και από τις αντιδράσεις της πολιτικής ελίτ που προκάλεσε η εκδημία του. Διότι ο Ράμφος είχε κυρίως τον καημό των ιδεών του: να συμβάλει στην συνειδητοποίηση της ανάγκης της εξατομίκευσης, την οποία ο νεοέλληνας παραδοσιακά φοβόταν, υπό την επήρεια και του προβληματικού οικογενειακού πλαισίου που συχνά λειτουργεί ως φυλακή αναπαράγοντας τις κοινωνικές μας αναπηρίες. Να μιλήσει με άλλα λόγια υπέρ ενός πιο αυτόνομου υποκειμένου που να μπορεί να στέκεται χωρίς δεκανίκια και συναισθηματικές αγκυλώσεις στον κόσμο μας: αυτό ήταν το ιδεολογικό του σχέδιο και σε αυτό έμεινε σταθερός μέχρι τέλους. Υπό αυτή την έννοια, όσοι τασσόμαστε στην πλευρά της αυτονομίας και της κοινωνικής χειραφέτησης ως προϋπόθεση του εκσυγχρονισμού, βρίσκουμε σε αυτές τις ιδέες του έναν πολύτιμο οδηγό.
Ασφαλώς, η σκέψη του έχει και τις αδυναμίες της, ήδη από τα θεμέλιά της, θα έλεγε κανείς, καθώς το ίδιο το σχήμα Ανατολή-Δύση δεν μπορεί να μας εξηγήσει πειστικά τις αντινομίες της ελληνικής ταυτότητας. Σήμερα που διαθέτουμε ένα απόθεμα πολυετούς και διεπιστημονικής γνώσης και έρευνας, ιστοριογραφικής, ανθρωπολογικής, κοινωνιολογικής κλπ γνωρίζουμε ότι τα προβλήματα της συγκρότησης του νέου ελληνισμού είναι πολύ πιο περίπλοκα για να επιλύονται με τέτοια μεθοδολογικά σχήματα. Αλλά και το ίδιο το ερώτημα του «ποιοι είμαστε σε σχέση με την Δύση» που τόσο απασχόλησε την μεταπολίτευση, έχει αντικατασταθεί σήμερα, για να το πούμε κάπως συνθηματικά, με το «ΠΩΣ πρέπει να είμαστε στον εντελώς καινούργιο κόσμο που έχει ξεπροβάλει». Μόνο που αυτά δεν ήταν και δεν θα μπορούσαν εξ αντικειμένου να είναι ερωτήματα του δικού του διανοητικού ορίζοντα και ίσως αυτό να εξηγεί την αδυναμία του να κατανοήσει νέες προκλήσεις για τις δυτικές κοινωνίες όπως π.χ. ο γάμος των ομόφυλων ζευγαριών που με βάση το δικό του ιδεολογικό κοσμοσύμπαν θα περίμενε κανείς να είχε υποστηρίξει, αν και δεν το έπραξε. Αλλά όπως συμβαίνει με όλους μας, είμαστε παιδιά της εποχής μας και των πεπερασμένων δυνατοτήτων της, και μόνο έτσι πρέπει να κρινόμαστε.