Η διαχείριση των ληγμένων ή αχρησιμοποίητων φαρμάκων εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις λιγότερο ορατές αλλά ιδιαίτερα κρίσιμες πτυχές της περιβαλλοντικής πολιτικής στην Ελλάδα.
Παρότι συνδέεται άμεσα με την προστασία των υδάτων, του εδάφους και της δημόσιας υγείας, η χώρα δεν διαθέτει ακόμη ένα ολοκληρωμένο και λειτουργικό σύστημα συλλογικής διαχείρισης για τα οικιακά φαρμακευτικά απόβλητα. Ως συνέπεια, καταγράφεται σαφής υστέρηση σε σχέση με τις ευρωπαϊκές πρακτικές και επιδόσεις, σε έναν τομέα που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας.
Δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή
Το πρόβλημα ξεκινά ήδη από την έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων. Σήμερα δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή για το πόσα ληγμένα ή αχρησιμοποίητα φάρμακα προκύπτουν κάθε χρόνο από τα νοικοκυριά.
«Δυστυχώς, δεν υπάρχουν στοιχεία υπολογισμού των ποσοτήτων των ληγμένων ή αχρησιμοποίητων φαρμάκων που προκύπτουν από οικιακή χρήση» λένε πηγές στο iefimerida, και εξηγούν ότι «είναι πρακτικά και επιστημονικά ανέφικτο να γνωρίζουμε το ποσοστό των συσκευασιών και ακόμη περισσότερο το ποσοστό του βάρους των φαρμάκων που λήγουν ή δεν χρησιμοποιούνται από τους καταναλωτές».
Παρά την έλλειψη ακριβών μετρήσεων, η συνολική εικόνα μπορεί να προσεγγιστεί μέσω εκτιμήσεων. Στην ελληνική αγορά διακινούνται περίπου 500 εκατομμύρια συσκευασίες φαρμάκων ετησίως. Με βάση διεθνείς προσεγγίσεις που χρησιμοποιούνται για λόγους προγραμματισμού, εκτιμάται ότι το 5% έως 10% αυτών καταλήγουν ως ληγμένα ή αχρησιμοποίητα. Αυτό μεταφράζεται σε ένα εύρος 25 έως 50 εκατομμυρίων συσκευασιών που δυνητικά απορρίπτονται από τα νοικοκυριά κάθε χρόνο.
Συνολικά, η κατανάλωση φαρμάκων στη χώρα παραμένει σταθερή, φτάνοντας περίπου τις 550 εκατομμύρια συσκευασίες ετησίως, εκ των οποίων οι 450 εκατομμύρια αφορούν οικιακή χρήση. Το στοιχείο αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι και οι ποσότητες των φαρμάκων που αποσύρονται από τα σπίτια δεν παρουσιάζουν σημαντικές διακυμάνσεις.
Εκεί όπου καταγράφεται διαφοροποίηση είναι στον τρόπο διαχείρισής τους: τα τελευταία χρόνια παραμένει χαμηλή η οργανωμένη συλλογή, ενώ σημαντικό μέρος απορρίπτεται ανεξέλεγκτα είτε στα κοινά απορρίμματα είτε στην αποχέτευση, με επιπτώσεις που παραμένουν δύσκολο να εκτιμηθούν ακριβώς.
Τι ισχύει αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα για τα ληγμένα φάρμακα
Σήμερα, η διαχείριση των ληγμένων φαρμάκων οικιακής χρήσης πραγματοποιείται από το ΙΦΕΤ, βάσει υπουργικής απόφασης που ισχύει από το 2012. Παρά τις προσπάθειες που καταβλήθηκαν, ιδίως τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του συστήματος, τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα και δεν ακολουθούν ανοδική πορεία.
«Η ανάγκη δημιουργίας ενός πιο ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού μηχανισμού θεωρείται πλέον δεδομένη από την αγορά και τους εμπλεκόμενους φορείς», τονίζουν οι ίδιες πηγές.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο νόμος 4819/2021 προβλέπει την ίδρυση Συλλογικού Συστήματος Εναλλακτικής Διαχείρισης για τα οικιακά φαρμακευτικά απόβλητα από τους υπόχρεους παραγωγούς και εισαγωγείς της φαρμακοβιομηχανίας, με στόχο τη μεταφορά της ευθύνης διαχείρισης στο πλαίσιο της διευρυμένης ευθύνης παραγωγού. Το σύστημα αυτό θα έπρεπε να έχει τεθεί σε λειτουργία έως το τέλος του 2023. Ωστόσο, η εφαρμογή του παραμένει σε εκκρεμότητα, καθώς δεν έχει ακόμη υπογραφεί η απαιτούμενη Κοινή Υπουργική Απόφαση που θα καθορίζει τις λεπτομέρειες λειτουργίας. Το σχετικό σχέδιο βρίσκεται στη διάθεση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης από τον Οκτώβριο του 2023, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία.
Οι υπόχρεοι παραγωγοί έχουν εκφράσει τη διαθεσιμότητά τους να προχωρήσουν στη δημιουργία του συστήματος, θέτοντας ως βασική προϋπόθεση τη διαμόρφωση του τελικού θεσμικού πλαισίου. Παράλληλα, έχει τεθεί το αίτημα μέρος του κόστους λειτουργίας για την πρώτη μεταβατική περίοδο να καλυφθεί από τις δαπάνες clawback, προκειμένου να καταστεί βιώσιμη η έναρξη λειτουργίας του μηχανισμού.
Τι ισχύει στην υπόλοιπη Ευρώπη με την ανακύκλωση των ληγμένων φαρμάκων
Σύμφωνα πάντως με τη μελέτη της REDEPLAN, στη δεκαετία 2012-2022, οι συνολικές ποσότητες ληγμένων φαρμάκων που συλλέχθηκαν ανήλθαν σε περίπου 1,11 εκατ. κιλά, με ετήσιες διακυμάνσεις, χωρίς σταθερή ανοδική πορεία. Η μέση απόδοση του συστήματος αντιστοιχεί σε μόλις 9,66 γραμμάρια ανά κάτοικο ανά έτος, με το 2022 να φτάνει τα 11,44 γραμμάρια.
Τα διαθέσιμα δεδομένα της τελευταίας δεκαετίας αποτυπώνουν τη χαμηλή αποτελεσματικότητα του σημερινού μοντέλου.
Την περίοδο 2012-2022 συλλέχθηκαν συνολικά περίπου 1,11 εκατομμύρια κιλά ληγμένων φαρμάκων. Σε ετήσια βάση, η απόδοση αντιστοιχεί σε περίπου 9,66 γραμμάρια ανά κάτοικο, με το 2022 να φτάνει τα 11,44 γραμμάρια. Πρόκειται για επίπεδα που θεωρούνται ιδιαίτερα χαμηλά, ειδικά σε σύγκριση με τα ευρωπαϊκά δεδομένα.
Η σύγκριση με άλλες χώρες αναδεικνύει το εύρος της απόκλισης. Στην Ελλάδα, ο μέσος δείκτης συλλογής κινείται γύρω στα 9,4 γραμμάρια ανά κάτοικο ετησίως. Αντίθετα, στην Ελβετία καταγράφονται περίπου 237 γραμμάρια ανά κάτοικο, στη Γαλλία 164, στην Πορτογαλία 98, στην Ισπανία 91 και στην Τσεχία 36 γραμμάρια. Η Ελλάδα, με βάση τα στοιχεία αυτά, κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις στον ευρωπαϊκό χώρο ως προς την απόδοση στη συλλογή οικιακών φαρμακευτικών αποβλήτων.
Μία δύσκολη διαδρομή
Η διαδρομή των φαρμάκων μετά τη συλλογή τους παρουσιάζει επίσης ιδιαιτερότητες. Όπου υπάρχουν ειδικοί κάδοι, τα ληγμένα φάρμακα συγκεντρώνονται στα φαρμακεία, συλλέγονται σε σάκους, μεταφέρονται προσωρινά σε εγκαταστάσεις φαρμακαποθηκών και στη συνέχεια παραλαμβάνονται από τον τελικό διαχειριστή.
Στην Ελλάδα, το σύνολο των φαρμακευτικών αποβλήτων οδηγείται σε καύση και αντιμετωπίζεται ως επικίνδυνο, πρακτική που, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν ανταποκρίνεται πλήρως στη φύση όλων των κατηγοριών αποβλήτων.
Το κόστος της διαδικασίας αυτής καλύπτεται σήμερα από τον προϋπολογισμό του ΙΦΕΤ και, κατ’ επέκταση, επιβαρύνει έμμεσα τον πολίτη. Με τη λειτουργία ενός νέου συλλογικού συστήματος, η ευθύνη και η χρηματοδότηση θα μεταφερθούν στους υπόχρεους παραγωγούς και εισαγωγείς, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει».
Για την επόμενη ημέρα, το επιχειρησιακό σχέδιο (ΣΣΕΔ) που έχει εκπονηθεί θέτει πιο φιλόδοξους αλλά ρεαλιστικούς στόχους. Προβλέπεται ότι μέσα σε πέντε χρόνια μπορεί να επιτευχθεί συλλογή 50 γραμμαρίων ανά κάτοικο ετησίως, με αφετηρία τα περίπου 10 γραμμάρια σήμερα και σταδιακή αύξηση των ποσοτήτων. Ο στόχος αυτός θεωρείται συμβατός με τις επιδόσεις χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με αντίστοιχο κοινωνικοοικονομικό προφίλ και περιορισμένο ιστορικό στη διαχείριση του συγκεκριμένου ρεύματος αποβλήτων.