Οι Αμερικανοί δεν τρελαίνονται για τα λαχανικά. Βασίζουν τις διατροφικές τους επιλογές στο κρέας. Ωστόσο ένα προϊόν παρεισφρέει παντού: είναι η ντομάτα. Στις ΗΠΑ όλοι κάνουν λόγο για το σοκ στην αύξηση της τιμής της. Έχουμε αύξηση κατά 25% σε σχέση με πέρσι.
Έτσι οι Αμερικανοί βιώνουν τις επιπτώσεις τού πώς ένα γεωπολιτικό σοκ περνάει από την ενέργεια στα τρόφιμα και τελικά στο ράφι του καταναλωτή. Ας σημειώσουμε πως η ντομάτα είναι σχεδόν αποκλειστικά εισαγόμενο προϊόν από το Μεξικό…
Άρα η μελέτη για τις αυξήσεις στις δικές μας λαϊκές αγορές και τα σούπερ μάρκετ θέλει εμβάθυνση, μακριά από απλοϊκές αναλύσεις και μικροπολιτικές κραυγές.
Ο πυρήνας του προβλήματος βρίσκεται στο ενεργειακό σοκ. Ο πόλεμος στο Ιράν προκάλεσε έντονη αστάθεια στις διεθνείς αγορές πετρελαίου, με αυξήσεις που έφτασαν περίπου το 50% μέσα σε λίγες εβδομάδες. Αυτό δεν επηρεάζει μόνο τα καύσιμα που πληρώνει ο καταναλωτής, αλλά ολόκληρη την οικονομία.
Πρώτον, αυξάνονται τα κόστη μεταφοράς. Τα τρόφιμα –ιδίως τα νωπά– εξαρτώνται από φορτηγά, ψυγεία και εφοδιαστικές αλυσίδες που βασίζονται στο diesel. Όταν το κόστος καυσίμων ανεβαίνει, κάθε στάδιο από το χωράφι μέχρι το ράφι γίνεται ακριβότερο.
Δεύτερον, επηρεάζονται τα λιπάσματα και η γεωργία. Ένα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής λιπασμάτων συνδέεται με φυσικό αέριο και παραγωγούς της Μέσης Ανατολής. Διαταραχές στην περιοχή αυξάνουν τις τιμές των εισροών, κάτι που μεταφέρεται στις τιμές των αγροτικών προϊόντων. Ο εφιάλτης των Ελλήνων κτηνοτρόφων αυτήν την περίοδο είναι το τσουνάμι αυξήσεων που αναμένεται στις ζωοτροφές.
Τρίτον, αυξάνεται το κόστος συσκευασίας. Πλαστικά, μέταλλα και άλλα υλικά βασίζονται σε πετροχημικά προϊόντα. Επομένως, η άνοδος του πετρελαίου ανεβάζει έμμεσα και το κόστος συσκευασίας σε τρόφιμα και καταναλωτικά αγαθά. Και η χώρα μας, παρά τα βήματα που έχουν γίνει, εισάγει μαζικά και συσκευασίες. Το αποτέλεσμα ότι η ακρίβεια δεν ξεκινά από τη ζήτηση αλλά από το κόστος παραγωγής και διανομής.
Στις ΗΠΑ, το παράδειγμα της ντομάτας δείχνει καθαρά τη διασύνδεση των παραγόντων. Στην Ευρώπη, η επίδραση είναι συχνά ακόμη ισχυρότερη, επειδή πολλές χώρες εξαρτώνται περισσότερο από εισαγόμενη ενέργεια. Όπως έχει δείξει και η εμπειρία του πολέμου στην Ουκρανία, οι ευρωπαϊκές οικονομίες είναι πιο ευάλωτες σε ενεργειακά σοκ, κάτι που μεταφράζεται άμεσα σε υψηλότερες τιμές τροφίμων και αγαθών.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στην Ελλάδα οι διεθνείς κραδασμοί μεταφέρονται με μεγαλύτερη ένταση. Υπάρχει υψηλή εξάρτηση από εισαγωγές (καύσιμα και ενέργεια, πρώτες ύλες, ζωοτροφές, συσκευασίες). Πιο αισθητός είναι ο αντίκτυπος από τις εισαγωγές κρέατος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην άνοδο του πληθωρισμού τον περασμένο μήνα. Αλλά και η ελληνική παραγωγή βασίζεται σε εισαγόμενες εισροές. Ακόμη και τα «ελληνικά» προϊόντα έχουν κόστος που εξαρτάται από διεθνείς τιμές (ενέργεια, λιπάσματα, ζωοτροφές).
Είναι όμως όλα αυτά άλλοθι για να παραγραφούν, οι διαρθρωτικές αδυναμίες στην οικονομία, που αμβλύνουν τον ανταγωνισμό με υψηλό τίμημα για τον καταναλωτή- συγκέντρωση αγοράς σε λίγους προμηθευτές, πολλούς ενδιάμεσους στη διανομή; Κάθε άλλο!
Στο πολιτικό παιχνίδι, οι παράγοντες αυτοί προσαρμόζονται ανάλογα με τις επιδιώξεις των κομμάτων. Η κυβέρνηση υπερτονίζει τις διεθνείς επιπτώσεις, κάνοντας λόγο κατά βάση για εισαγόμενη ακρίβεια. Την ίδια ώρα, η αντιπολίτευση τις υποβαθμίζει, προτάσσοντας τις ολιγοπωλιακές καταστάσεις στην αγορά και την κερδοσκοπία των μεσαζόντων, στηλιτεύοντας την ανεπάρκεια της κυβέρνησης να θέσει φραγμούς.
Ωστόσο, το ερώτημα των ερωτημάτων-σε μια νηφάλια συζήτηση βεβαίως- είναι: Πόσο «εισαγόμενη» είναι η ακρίβεια στην Ελλάδα;
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία και τις συγκρίσεις με την Ευρώπη εκτιμάται πως οι διεθνείς παράγοντες (ενέργεια, μεταφορές, λιπάσματα, γεωπολιτικοί κίνδυνοι) εξηγούν περίπου 50% έως 70% της αύξησης τιμών. Οι εγχώριοι, δομικοί παράγοντες (αγορά, περιθώρια κέρδους, διανομή, φορολογία) εξηγούν περίπου 30% έως 50%.
Αυτή η εκτίμηση επιβεβαιώνεται έμμεσα από το γεγονός ότι η συνολική αύξηση τιμών τροφίμων στην Ελλάδα κινείται κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο (περίπου 30% την περίοδο 2021–2024), γεγονός που δείχνει ότι το φαινόμενο είναι κυρίως διεθνές. Ταυτόχρονα, η Τράπεζα της Ελλάδος επισημαίνει ότι οι παράγοντες προσφοράς –δηλαδή το κόστος και οι διεθνείς διαταραχές– είχαν κυρίαρχη συμβολή στον πληθωρισμό.
Συνεπώς, το «καπέλο» στις τιμές της ντομάτας στις ΗΠΑ δεν είναι φαινόμενο της άλλης όχθης του Ατλαντικού. Ο πόλεμος στο Ιράν λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής της παγκόσμιας ακρίβειας, κυρίως μέσω της ενέργειας και των εφοδιαστικών αλυσίδων. Για την Ελλάδα, η εικόνα είναι σαφής: η ακρίβεια είναι κατά κύριο λόγο εισαγόμενη, αλλά ενισχύεται σημαντικά από εσωτερικές αδυναμίες της οικονομίας. Με άλλα λόγια, το διεθνές σοκ ανάβει τη «φωτιά», αλλά η δομή της ελληνικής αγοράς καθορίζει πόσο θα φουντώσει. Αυτή η «ισορροπία»-ασταθής και μεταβαλλόμενη-, συνήθως στην καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση πετιέται στον κάλαθο των αχρήστων.