Το Ισραήλ θεωρείται διεθνώς ως ‘Έθνος Καινοτομίας’ (Start-Up Nation), όρος που καθιερώθηκε μετά το βιβλίο Start-Up Nation των Dan Senor και Saul Singer. Η πορεία του στη καινοτομία ξεκίνησε σε μεγάλο βαθμό από την προσπάθεια του για αμυντική και στρατιωτική καινοτομία, η οποία στη συνέχεια διαχύθηκε στον πολιτικό και επιχειρηματικό τομέα.
Από την ίδρυσή του το 1948, το Ισραήλ βρέθηκε σε διαρκές περιβάλλον απειλής. Αυτό οδήγησε σε υψηλές επενδύσεις στην έρευνα και καινοτομία για την άμυνα, στην ανάπτυξη εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας, στην στενή διασύνδεση στρατού–πανεπιστημίων–βιομηχανίας. Τα χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πορείας ήταν η Israel Aerospace Industries στην αεροδιαστημική και UAV, η Rafael Advanced Defense Systems στα πυραυλικά συστήματα, η Elbit Systems στα ηλεκτρονικά της άμυνας και βέβαια το περίφημο σύστημα Iron Dome. Η στρατιωτική μονάδα Unit 8200 στη κυβερνοασφάλεια και επεξεργασία πληροφοριών αποτέλεσε «φυτώριο» για δεκάδες ιδρυτές startups εταιριών.
Η κορυφαία στρατιωτική τεχνογνωσία που αναπτύχθηκε μεταφέρθηκε στην κυβερνοασφάλεια, στην τεχνητή νοημοσύνη, στις τηλεπικοινωνίες, στις ιατρικές συσκευές, στις αγροτοτεχνολογίες και στην βιοτεχνολογία. Κλασικά πλέον παραδείγματα αποτέλεσαν οι εταιρείες Check Point Software Technologies, Waze και Mobileye.
Οι κύριοι διαρθρωτικοί λόγοι επιτυχίας αυτής της εκπληκτικής πορείας ενός μικρού κράτους είναι οι κατωτέρω:
•Οι σοβαρές και διαχρονικές επενδύσεις στην επιστημονική έρευνα. Το Ισραήλ παραδοσιακά επενδύει 4–5% του ΑΕΠ στην έρευνα και καινοτομία, από τα υψηλότερα παγκοσμίως.
•Η ουσιαστική εκμετάλλευση για τους νέους, άνδρες και γυναίκες, της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας, προάγοντας την δικτύωση και συνεργασία, τις ηγετικές δεξιότητες, την έκθεση και εκπαίδευση σε τεχνολογίες αιχμής.
•Η εβραϊκή επιστημονική και επιχειρηματική Διασπορά και η διεθνής δικτύωση, με τους ισχυρούς δεσμούς με τα αμερικανικά και ευρωπαϊκά κέντρα τεχνολογίας. Κρατικά προγράμματα, όπως το πρόγραμμα Yozma την δεκαετία του 90 δημιούργησαν ένα ισχυρό οικοσύστημα επενδυτικών εργαλείων (venture capitals).
•Το μοντέλο ‘διπλής χρήσης’ Dual Use), που έχει ως κεντρική ιδέα οι τεχνολογίες που ξεκινούν για άμυνα να μετατρέπονται σε εμπορικά προϊόντα γενικότερης χρήσης. Μερικά επιτυχή παράδειγμα είναι τα συστήματα αισθητήρων και όρασης για αυτόνομα οχήματα, η εμπορική κυβερνοασφάλεια, η τεχνολογία των Drones με εφαρμογές στη μεταφορά προϊόντων και στην γεωργία.
Η τεράστια και επιτυχής προσπάθεια του Ισραήλ αντιμετώπισε πολλαπλές προκλήσεις που παρατηρούνται και στη χώρα μας και είναι εξαιρετικά χρήσιμες ως πληροφορία στην επιτυχή οργάνωση της έρευνας και καινοτομίας της. Η πολιτική αστάθεια, το brain drain, οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι στην επικίνδυνη περιοχή της Μέσης Ανατολής δοκίμασαν για χρόνια την όλη προσπάθεια του Ισραήλ.
Η μεταφορά του μοντέλου του Ισραήλ για την έρευνα και καινοτομία στην Ελλάδα δεν μπορεί να είναι η απλή αντιγραφή του. Μπορεί όμως να επιχειρηθεί η προσαρμοσμένη μεταφορά αρχών με βάση τα ελληνικά θεσμικά, γεωπολιτικά και παραγωγικά χαρακτηριστικά.Το μοντέλο του Ισραήλ βασίζεται σε 5 πυλώνες:
1. Στρατηγική εθνική προτεραιότητα στην τεχνολογία.
2. Στενή διασύνδεση άμυνας–πανεπιστημίων–ερευνητικών κέντρων-βιομηχανίας.
3. Ισχυρή διαρκής χρηματοδότηση.
4. Ισχυρό οικοσύστημα ιδιωτικής χρηματοδότησης (venture capital) και δημόσιας επενδυτικής πολιτικής.
5. Κουλτούρα ανάληψης ρίσκου και ταχείας εμπορευματοποίησης στην βιομηχανία.Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα υψηλού επιπέδου επιστημονικό ανθρώπινο κεφάλαιο, ισχυρή επιστημονική και επιχειρηματική διασπορά σε ΗΠΑ και Ευρώπη, Πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα με κάποιες ερευνητικές ομάδες με αξιόλογη, διεθνώς ανταγωνιστική βασική έρευνα, ένα νεοσύστατο οικοσύστημα επενδυτικών εργαλείων, όπως τα ελληνικά VC funds (Big Pi Ventures, Marathon Venture Capital, VentureFrieds, Metavallon VC, Uni.Fund, Velocity Partners, Coralia Ventures, KOS Ventures) που χρηματοδοτήθηκαν κυρίως από το EquiFund (Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων) και βέβαια μια γεωπολιτική θέση με αυξημένες αμυντικές δαπάνες που πλησιάζουν το 3.5% του ΑΕΠ.Η Ελλάδα παρουσιάζει συγκεκριμένες και γνωστές αδυναμίες όπως η χαμηλή απορρόφηση τεχνολογίας από την βιομηχανία και οι περιορισμένες επενδύσεις της στην έρευνα, η ασθενής διασύνδεση άμυνας–έρευνας, η γραφειοκρατία, η περιορισμένη μεταφορά της βασικής έρευνας και τεχνολογίας (deep-tech) στην βιομηχανία και βέβαια η μετανάστευση των επιστημονικών ταλέντων (brain drain).
Κάποιες από τις πρακτικές του Ισραήλ μπορούν να μεταφερθούν ρεαλιστικά στη χώρα μας, όπως αυτή της άμυνας ως μοχλός τεχνολογίας. Το Ισραήλ αξιοποίησε την ανάγκη ασφάλειας ως τεχνολογικό επιταχυντή. Η Ελλάδα ήδη διαθέτει σημαντικό αμυντικό προϋπολογισμό, ενώ έχει κάποιες πρωτόλειες βιομηχανικές δομές για την άμυνα όπως η Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία. Επίσης, η χώρα διαθέτει πλέον το νεοσύστατο Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ), το οποίο αναπτύσσει για πρώτη φορά ανοιχτά προγράμματα έρευνας και καινοτομίας διπλής χρήσης (dual-use). Η εντατική προώθηση της συμμετοχής ελληνικών ερευνητικών ομάδων σε μεγάλα εξοπλιστικά προγράμματα θα βοηθήσει προς αυτήν την κατεύθυνση.
Στρατηγικοί τομείς έρευνας και καινοτομίας στους οποίους η Ελλάδα μπορεί να εστιάσει, είναι η ναυτιλιακή τεχνολογία, η μεσογειακή αγροτοτεχνολογία, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η συσσώρευση της, η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοϊατρική και οι νευροεπιστήμες, τα αμυντικά drones και η φαρμακευτική βιομηχανία, ιδιαίτερα αυτή των φυσικών και βιολογικών προϊόντων. Η Ελλάδα έχει δυνατότητες να γίνει περιφερειακό deep-tech hub της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Είναι δύσκολο να γίνει ένα ‘δεύτερο Ισραήλ’ αλλά μπορεί να αναπτυχθεί σε ένα μεσογειακό κέντρο καινοτομίας.
Αναγκαία συνθήκη γι αυτό είναι η έρευνα και καινοτομία να αποτελέσει εθνική προτεραιότητα. Το τελευταίο απαιτεί τον συντονισμό και την στενή συνεργασία των πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων που κυρίως παράγουν την εγχώρια βασική και εφαρμοσμένη έρευνα με την βιομηχανία. Η απόφαση για την ίδρυση ενός νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας και η ισχυρή και διαρκής δημόσια και ιδιωτική χρηματοδότηση του είναι εκ των ων ουκ άνευ συνθήκη για μια μελλοντική καινοτόμο, διεθνώς ανταγωνιστική ελληνική βιομηχανία.
* Ο Αχιλλέας Γραβάνης είναι Ομότιμος Καθηγητής Φαρμακολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης και ερευνητής Α' βαθμίδας στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ