Ποια σχέση μπορεί να έχουν, άραγε, οι Financial Times με την σημερινή επέτειο του Πολυτεχνείου; Πολύ μεγάλη, κατά την ταπεινή μου άποψη, παρότι ίσως κάποιοι θα την παρουσίαζαν ως ανοσιούργημα, φαντάζομαι.
Όπως σημείωνε χθες η εμβληματική καθημερινή στήλη επενδυτικής ανάλυσης και σχολιασμού της εφημερίδας, “Lex”, με παρουσία από το 1945: «Ανάμεσα σε μαζικές διαδηλώσεις, απρόβλεπτες εκλογικές αναμετρήσεις και μη βιώσιμα επίπεδα χρέους, τα ασφαλή καταφύγια για τους επενδυτές στην Ευρώπη είναι αυτή τη στιγμή λιγοστά. Μία αγορά, ωστόσο, έχει αναδειχθεί απροσδόκητα σε προπύργιο σταθερότητας: η Ελλάδα. Στο χαμηλότερο σημείο του, το 2013, ο ελληνικός δείκτης της MSCI είχε απομείνει με μόλις δύο εταιρείες, συνολικής χρηματιστηριακής αξίας κάτω των 3 δισ. ευρώ. Έκτοτε, η κεφαλαιοποίηση του δείκτη έχει υπερεικοσαπλασιαστεί».
Σύμφωνοι, δεν έχουν λυθεί όλα μας τα προβλήματα και πολλά είναι που επιδέχονται ακόμη βελτίωσης αλλά και μόνο που οι έγκυροι FT θεωρούν την Ελλάδα όαση σταθερότητας μέσα σε έναν κόσμο εκτεταμένης αστάθειας, και ιδανικό προορισμό για τους ξένους επενδυτές δείχνει ότι μάλλον είμαστε σε πολύ καλό δρόμο, μετά από μια δεκαετία που χρειάστηκε να υποφέρουμε δεινά αδιανόητα για μια σύγχρονη δημοκρατία και οικονομία. Αυτός είναι και ο λόγος που δεν μπορεί να αποφύγει κανείς την σύνδεση με τα μηνύματα του εορτασμού του Πολυτεχνείου. Η εξέγερση των φοιτητών όπως και, σημειωτέον όλης της Αθήνας έξω από το Πολυτεχνείο, εκείνο το Νοέμβριο του 1973 δεν υπαρασπιζόταν μόνο βασικά δικαιώματα και ελευθερίες αλλά και την συλλογική ευημερία, όπως και το μαζικό δικαίωμα στην μόρφωση που οδηγούσε κι αυτό με την σειρά του σε μια καλύτερη ζωή. Άλλωστε, όχι τυχαία, το κύριο σύνθημα του Πολυτεχνείου έβαζε και το “Ψωμί” πλάι στην “Ελευθερία” και την “Παιδεία”. Διότι όντως δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία σε συνθήκες ένδειας και μεγάλων ανισοτήτων, ούτε και όταν το κράτος έχει απωλέσει, όπως τα χρόνια της πρόσφατης κρίσης, το προνόμιό του να παίρνει μόνο του τις όποιες δημοσιονομικές αποφάσεις. Για να μπορεί ένα κράτος κι ένα καθεστώς να εγγυάται πραγματική ελευθερία στους πολίτες του, αυτό προϋποθέτει συνθήκες σταθερότητας και ευημερίας.
Το νόημα του Πολυτεχνείου σήμερα είναι με άλλα λόγια ακριβώς αυτό: όχι η φαντασίωση μιας διαρκούς εξέγερσης στον αιώνα των αιώνων προκειμένου η κάθε γενιά να βιώνει την performance μιας επαναστατικής γυμναστικής αλλά η διαρκής ενίσχυση της Δημοκρατίας και η οικονομική ανάπτυξη και η προκοπή χωρίς κοινωνικούς αποκλεισμούς και με συμπεριληπτικούς όρους. Μαζί φυσικά και με την επένδυση στην γνώση, δηλαδή την “Παιδεία” όπως ζητούσαν οι φοιτητές τότε. Μια παιδεία που εφεξής θα πρέπει να πατάει σε δύο βάρκες: στην γνώση αιχμής, σε συνθήκες 4ης βιομηχανικής επανάστασης που μετασχηματίζει καταλυτικά τα πάντα αλλά και στην ενίσχυση της ανθρωπιστικής παιδείας η οποία, αυτή και μόνο αυτή, παρέχει στους πολίτες τα κριτικά εργαλεία για να μπορούν να ερμηνεύουν τον τόσο σύνθετο κόσμο μας και για να μπορούν να αντιστέκονται στην προκάτ γνώση, στα κατασκευασμένα ψέματα, στην διαδικτυακή προπαγάνδα και στην επέλαση της μετά-αλήθειας που οδηγεί στον λαϊκισμό και εντέλει την υπονόμευση της δημοκρατίας.
Ιδού λοιπόν πως μπορεί κανείς να ανανεώσει το μήνυμα όσων αποφάσισαν τότε να μην μείνουν άλλο αδρανείς απέναντι σε ένα αυταρχικό αλλά και γκροτέσκο καθεστώς που είχε εκμαυλίσει την κοινωνία, ποδοπατήσει τους θεσμούς και εξευτελίσει την χώρα στο εξωτερικό. Όμως, κάτι πάει προφανώς πολύ στραβά με το μήνυμα που συνεχίζουμε να στέλνουμε 53 χρόνια μετά ως σύγχρονη κοινωνία του 21ου αιώνα όταν για τον εορτασμό μιας τόσο σημαντικής επετείου χρειάζεται να κινητοποιούμε καθε χρόνο 5.000 αστυνομικούς από τον φόβο των επεισοδίων που τόσες φορές τα προηγούμενα χρόνια έχουν καταλήξει σε μαζικές καταστροφές της πόλης μας.
Το παρελθόν και η αρχειακή τεκμηρίωσή του ανήκουν φυσικά στους ιστοριογράφους που είναι οι καθ' ύλην αρμόδιοι να το προστατέψουν κιόλας από την διαστρέβλωση των τυχόν αρνητών του. Οι εορτασμοί των επετείων όμως δεν αφορούν τόσο αυτό καθαυτό το ιστορικό παρελθόν, όσο το πως το εκάστοτε παρόν επιλέγει να κατανοεί τα σημαντικά γεγονότα που το καθόρισαν. Έτσι, μια κοινωνία μπορεί να επιλέξει τον ψυχρό χρόνο της ερμηνείας, δηλαδή να μείνει παγωμένη και προσκολημμένη σε ένα παρελθόν που παίζεται στην δημόσια μνήμη απαράλλακτο και αενάως σε “λούπα”, καταντώντας στο τέλος μια καρικατούρα του αρχικού γεγονότος. Και προσβάλλοντας έτσι εκείνον τον αυθόρμητο αγώνα και την ανιδιοτελή θυσία των εξεγερθέντων. Μπορεί όμως να επιλέξει και μια θερμή προσέγγιση του παρελθόντος όπου αυτό θα τυγχάνει διαρκούς επανεπίσκεψης και επανερμηνείας προκειμένου να μπορούμε να αντλούμε κάθε φορά και νέα έμπνευση για το μέλλον. Η πρώτη προσέγγιση οδηγεί στη “μουμιοποίηση” του παρελθόντος, θυμίζοντας πρακτικές των θρησκειών με τα σκηνώματα και τα λείψανα των αγίων τους. Πρόκειται για την βολική, από πολλές απόψεις, εναπόθεση της μνήμης στο ιδεολογικό μαυσωλείο όσων θέλουν να την καπηλευτούν για λογαριασμό τους και μόνο. Βολική διότι επιτρέπει, εκτός των άλλων, την κατασκευή ενός μαρτυρολογίου που διαιωνίζει τα συλλογικά τραύματα εμποδίζοντας την υπέρβασή τους, προς τέρψιν όσων θέλουν να εργαλειοποιούν κάθε παλαιότερο κοινωνικό αγώνα και κάθε θυσία για τις σημερινές ανάγκες του πολιτικού ανταγωνισμού.
Η δεύτερη προσέγγιση είναι η πιο υγιής κοινωνικά. Όχι μόνο γιατί βοηθάει τις κοινωνίες να μην φετιχοποιούν το παρελθόν αλλά κυρίως γιατί τις απελευθερώνει από τα βάρη της ιστορίας που όταν μένουν ανεπεξέργαστα οδηγούν στην καθήλωση σε κάτι αποστεωμένο και απονεκρωμένο.
Το “Πολυτεχνείο” υπήρξε ο ιδρυτικός “μύθος” της Γ' Ελληνικής Δημοκρατίας και υπό αυτή την έννοια βαραίνει και θα βαραίνει πάντα στην συλλογική μας μνήμη, όσο τουλάχιστον η Μεταπολίτευση θα συνεχίσει να επικαθορίζει τις νοοτροπίες μας. Είναι άλλωστε μια εξέγερση ενάντια σε ένα δικτατορικό καθεστώς που μόνο στοιχεία έμπνευσης και ψυχικής ανάτασης σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο μπορεί να περιλαμβάνει. Αλλά θα ήταν δείγμα κοινωνικής ωρίμανσης και κυρίως σεβασμού στην μνήμη του αντιχουντικού αγώνα και των ανθρώπων του (που είναι άλλωστε ακόμη μαζί μας και μας ακούνε να τους “ερμηνεύουμε”, ενίοτε αυθαίρετα) να βγάλουμε επιτέλους την μνήμη αυτή από εκεί που την κρατάμε τόσες δεκαετίες ταριχευμένη. Και να την παραδώσουμε στις επόμενες γενιές απαλλαγμένη από τις καταχρήσεις της που τόσο αδικούν τον τόσο όμορφο αγώνα εκείνης της γενιάς.