Η υπόθεση του συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας Θάνου Ντόκου έφερε ξανά στο επίκεντρο της ελληνικής επικαιρότητας τους Vovan και Lexus.
- Η υπόθεση του Θάνου Ντόκου πυροδότησε έντονη πολιτική αντιπαράθεση. Το ΠΑΣΟΚ ζήτησε την παραίτησή του για διαρροή ευαίσθητων πληροφοριών, ενώ η κυβέρνηση απάντησε ότι επρόκειτο για υβριδική επίθεση, χωρίς να αποκαλυφθούν κρατικά απόρρητα.
- Η δράση τους έγινε διεθνώς γνωστή με την εξαπάτηση του Έλτον Τζον το 2015, ο οποίος νόμιζε ότι μιλούσε με τον Πούτιν, και αργότερα του πρίγκιπα Χάρι, που έκανε αποκαλύψεις νομίζοντας ότι συνομιλεί με την Γκρέτα Τούνμπεργκ.
- Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, οι στόχοι τους απέκτησαν έντονα γεωπολιτικά χαρακτηριστικά, με θύματα τον Βρετανό υπουργό Άμυνας Μπεν Γουάλας και την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, προκαλώντας σοβαρά διπλωματικά ζητήματα.
- Οι δυτικές υπηρεσίες ασφαλείας τους αντιμετωπίζουν πλέον ως μέρος υβριδικών επιχειρήσεων της Μόσχας, οδηγώντας πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις στην επανεξέταση των πρωτοκόλλων ασφαλείας για τις επικοινωνίες υψηλόβαθμων αξιωματούχων.
Πρόκειται για το δίδυμο των Ρώσων φαρσέρ που εδώ και περισσότερο από μια δεκαετία παγιδεύει πρωθυπουργούς, υπουργούς, αρχηγούς κρατών και άλλους κορυφαίους αξιωματούχους, τροφοδοτώντας τη συζήτηση για τον ρόλο τους στις σύγχρονες υβριδικές επιχειρήσεις επιρροής.
Η υπόθεση της τηλεδιάσκεψης του συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας του πρωθυπουργού, Θάνου Ντόκου, με τους Ρώσους φαρσέρ Vovan και Lexus δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό, ούτε την πρώτη φορά που ανώτατος κυβερνητικός αξιωματούχος δυτικής χώρας πέφτει θύμα της συγκεκριμένης μεθόδου εξαπάτησης. Αντίθετα, έρχεται να προστεθεί σε μια μακρά αλυσίδα αντίστοιχων επιχειρήσεων, οι οποίες τα τελευταία 10 και πλέον χρόνια έχουν στοχεύσει πρωθυπουργούς, προέδρους, υπουργούς, κεντρικούς τραπεζίτες και άλλους κορυφαίους αξιωματούχους της Δύσης.
Πολιτική αντιπαράθεση για την υπόθεση
Η δημοσιοποίηση του βίντεο, που εμφανίζει τον Έλληνα σύμβουλο Εθνικής Ασφαλείας να ανταλλάσσει πληροφορίες με τους Ρώσους φαρσέρ, νομίζοντας πως επρόκειτο για τον σύμβουλο Εθνικής Ασφαλείας του Ουκρανού προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι, προκάλεσε έντονη πολιτική αντιπαράθεση στην Αθήνα.
Το ΠΑΣΟΚ ζήτησε την παραίτηση του Θάνου Ντόκου, υποστηρίζοντας ότι από τη συνομιλία προκύπτει πως μοιράστηκε ευαίσθητες πληροφορίες, μεταξύ άλλων εκτιμήσεις για τον χρόνο των επόμενων εθνικών εκλογών και αναφορές στην αποστολή του διοικητή της ΕΥΠ στο Κίεβο.
Από την πλευρά τους, κυβερνητικές πηγές, οι οποίες εμμέσως επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα του βίντεο, υποστήριξαν ότι επρόκειτο για υβριδική επίθεση μέσω χρήσης προηγμένης τεχνολογίας Τεχνητής Νοημοσύνης, διαβεβαιώνοντας ότι δεν διέρρευσαν εμπιστευτικές ή απόρρητες πληροφορίες.
Η μέθοδος των Ρώσων φαρσέρ
Πίσω από το τελευταίο αυτό περιστατικό βρίσκονται δύο πρόσωπα που εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία έχουν μετατρέψει την πολιτική πλαστοπροσωπία σε ένα ιδιότυπο «επάγγελμα». Πρόκειται για τον Βλαντίμιρ Κουζνετσόφ και τον Αλεξέι Στολιάροφ, γνωστούς διεθνώς με τα ψευδώνυμα Vovan και Lexus. Στη Ρωσία έγιναν αρχικά γνωστοί ως τηλεφωνικοί φαρσέρ, όμως η δράση τους απέκτησε σταδιακά έντονα γεωπολιτικά χαρακτηριστικά, καθώς τα θύματά τους ήταν σχεδόν αποκλειστικά πολιτικά πρόσωπα που συνδέονταν με τη Δύση, το ΝΑΤΟ ή την υποστήριξη προς την Ουκρανία.
Η μέθοδός τους είναι σχεδόν πάντοτε η ίδια. Δημιουργούν μια πειστική ψεύτικη ταυτότητα -συνήθως αρχηγού κράτους, υπουργού ή στενού συνεργάτη κάποιου ηγέτη- και μέσω μιας αλυσίδας επαφών καταφέρνουν να εξασφαλίσουν τηλεφωνική ή διαδικτυακή επικοινωνία με το πρόσωπο-στόχο. Στις νεότερες επιχειρήσεις τους αξιοποιούν ολοένα και περισσότερο σύγχρονες τεχνολογίες, όπως εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και προηγμένες εφαρμογές τηλεδιάσκεψης, γεγονός που καθιστά δυσκολότερη την αναγνώριση της απάτης. Αφού ολοκληρωθεί η συνομιλία, δημοσιοποιούν επιλεγμένα αποσπάσματά της μέσω ρωσικών μέσων ενημέρωσης ή των δικών τους διαδικτυακών καναλιών, προκαλώντας πολιτικές αντιδράσεις και συχνά διπλωματική αμηχανία.
Αυτό ακριβώς το τελευταίο στοιχείο είναι που διαφοροποιεί τη δράση τους από μια απλή τηλεφωνική φάρσα. Ο πραγματικός στόχος δεν είναι η εξαπάτηση αυτή καθαυτή, αλλά η πολιτική αξιοποίηση του υλικού που προκύπτει από αυτήν. Οι συνομιλίες δημοσιοποιούνται συνήθως επιλεκτικά, συνοδεύονται από σχόλια που ενισχύουν τα επιχειρήματα της ρωσικής πλευράς και αξιοποιούνται ευρέως από κρατικά ή φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης στη Ρωσία.
Για τον λόγο αυτό, τα τελευταία χρόνια δυτικές κυβερνήσεις και υπηρεσίες ασφαλείας έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν τους Vovan και Lexus όχι ως δύο απλούς «φαρσέρ», αλλά ως παράγοντες επιχειρήσεων επιρροής.
Η βρετανική κυβέρνηση ήταν από τις πρώτες που χαρακτήρισε δημόσια μία από τις ενέργειές τους μέρος ευρύτερης ρωσικής επιχείρησης παραπληροφόρησης, ενώ αναλυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης εντάσσουν αντίστοιχες επιχειρήσεις στην κατηγορία των υβριδικών επιθέσεων και της ξένης χειραγώγησης της πληροφόρησης (Foreign Information Manipulation and Interference - FIMI).
Αρνούνται ότι συνεργάζονται με το Κρεμλίνο
Οι ίδιοι απορρίπτουν κατηγορηματικά ότι συνεργάζονται με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών ή ότι λαμβάνουν οδηγίες από το Κρεμλίνο. Επιμένουν ότι ασκούν ένα είδος πολιτικής σάτιρας και δημοσιογραφικής έρευνας, υποστηρίζοντας πως αποκαλύπτουν τις πραγματικές απόψεις ισχυρών πολιτικών πίσω από τις επίσημες δηλώσεις τους. Ωστόσο, το γεγονός ότι σχεδόν όλα τα θύματά τους προέρχονται από χώρες που στηρίζουν την Ουκρανία ή ασκούν πίεση στη Ρωσία έχει ενισχύσει σημαντικά τις υποψίες στη Δύση για τον πραγματικό χαρακτήρα της δράσης τους.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι, παρά τη διεθνή δημοσιότητα που συνοδεύει κάθε νέα «επιτυχία» τους, οι Vovan και Lexus εξακολουθούν να βρίσκουν τρόπο να αποκτούν πρόσβαση σε κορυφαίους πολιτικούς και κυβερνητικούς αξιωματούχους. Ο κατάλογος των θυμάτων τους περιλαμβάνει μερικά από τα πιο ισχυρά πρόσωπα του δυτικού κόσμου.
Πώς και πότε έγιναν γνωστοί οι Ρώσοι φαρσέρ, τα πιο γνωστά θύματά τους
Από τις πρώτες υποθέσεις που τους έκαναν γνωστούς διεθνώς ήταν εκείνη του Βρετανού μουσικού Έλτον Τζον, το 2015. Οι δύο Ρώσοι κατάφεραν να τον πείσουν ότι συνομιλούσε τηλεφωνικά με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, με αποτέλεσμα να συζητήσουν ακόμη και ζητήματα που αφορούσαν τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας στη Ρωσία. Η υπόθεση προκάλεσε τόσο μεγάλη δημοσιότητα, ώστε λίγες ημέρες αργότερα ο ίδιος ο Ρώσος πρόεδρος επικοινώνησε πραγματικά με τον διάσημο καλλιτέχνη.
Στα χρόνια που ακολούθησαν οι στόχοι τους έγιναν ολοένα και πιο φιλόδοξοι. Το 2020 κατάφεραν να εξαπατήσουν τον πρίγκιπα Χάρι, προσποιούμενοι ότι είναι η ακτιβίστρια για το κλίμα Γκρέτα Τούνμπεργκ και ο πατέρας της. Κατά τη διάρκεια της συνομιλίας, ο πρώην δούκας του Σάσεξ μίλησε για το Brexit, τον Ντόναλντ Τραμπ, την κλιματική αλλαγή αλλά και για την απόφασή του να αποχωρήσει από τα επίσημα βασιλικά του καθήκοντα, με τα αποσπάσματα να κάνουν τον γύρο του κόσμου.
Την ίδια περίοδο παγίδευσαν και τη συγγραφέα Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, εμφανιζόμενοι ως ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Η συνομιλία αφορούσε τον πόλεμο στην Ουκρανία και την απομάκρυνση έργων Ρώσων δημιουργών από δυτικά πολιτιστικά ιδρύματα, ενώ το σχετικό βίντεο αξιοποιήθηκε ευρέως από ρωσικά μέσα ενημέρωσης.
Στον κατάλογο των θυμάτων τους περιλαμβάνονται ακόμη ο Καναδός τότε πρωθυπουργός Τζάστιν Τριντό, η τότε αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Κάμαλα Χάρις και ο γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς, με τους δύο Ρώσους να χρησιμοποιούν διαφορετικές ψεύτικες ταυτότητες, ανάλογα με τον στόχο τους. Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των υποθέσεων ήταν ότι οι συνομιλίες δημοσιοποιήθηκαν επιλεκτικά, με τρόπο που εξυπηρετούσε συγκεκριμένα πολιτικά αφηγήματα.
Κρίσιμη καμπή η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία
Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όμως, η δράση τους απέκτησε ακόμη πιο έντονα γεωπολιτικά χαρακτηριστικά. Οι περισσότεροι στόχοι τους προέρχονταν πλέον από χώρες που πρωταγωνιστούσαν στη στρατιωτική και οικονομική στήριξη του Κιέβου.
Το 2022 κατάφεραν να εξαπατήσουν τον τότε υπουργό Άμυνας της Βρετανίας Μπεν Γουάλας, προσποιούμενοι τον πρωθυπουργό της Ουκρανίας Ντένις Σμιχάλ. Ο Βρετανός υπουργός συζήτησε θέματα που αφορούσαν τον πόλεμο, πριν αντιληφθεί την απάτη και διακόψει την επικοινωνία.
Το περιστατικό αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερη σοβαρότητα από το Λονδίνο. Η βρετανική κυβέρνηση έκανε λόγο για οργανωμένη ρωσική επιχείρηση παραπληροφόρησης και όχι για μια απλή τηλεφωνική φάρσα, ενώ ζήτησε από τις ψηφιακές πλατφόρμες να περιορίσουν τη διάδοση του σχετικού υλικού. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι Vovan και Lexus άρχισαν να αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως μέρος των ευρύτερων υβριδικών επιχειρήσεων επιρροής που αποδίδονται στη Μόσχα και όχι απλώς ως δύο επιδέξιοι φαρσέρ.
Η περίπτωση της Τζόρτζια Μελόνι και ο Κάμερον
Οι επιχειρήσεις των Vovan και Lexus κορυφώθηκαν τα τελευταία δύο χρόνια, καθώς στο στόχαστρό τους βρέθηκαν κορυφαίοι Ευρωπαίοι ηγέτες που διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη στήριξη της Ουκρανίας.
Η πιο ηχηρή ίσως περίπτωση ήταν εκείνη της Ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι, τον Σεπτέμβριο του 2023. Οι δύο Ρώσοι επικοινώνησαν μαζί της προσποιούμενοι τον πρόεδρο της Επιτροπής της Αφρικανικής Ένωσης, εκμεταλλευόμενοι το γεγονός ότι η Ρώμη εκείνη την περίοδο διαχειριζόταν παράλληλα τα μέτωπα της Ουκρανίας και του μεταναστευτικού.
Στη συνομιλία που δημοσιοποίησαν αργότερα, η Μελόνι εμφανίζεται να εκφράζει την εκτίμηση ότι «υπάρχει μεγάλη κόπωση από όλες τις πλευρές» σε σχέση με τον πόλεμο στην Ουκρανία και ότι αρκετοί διεθνείς παράγοντες αναζητούν μια διέξοδο μέσω διαπραγματεύσεων.
Οι δηλώσεις προκάλεσαν πολιτική συζήτηση στην Ιταλία, ενώ η ίδια αναγνώρισε στη συνέχεια ότι είχε πέσει θύμα οργανωμένης φάρσας, γεγονός που επανέφερε στο προσκήνιο τα ζητήματα ασφαλείας στις επικοινωνίες υψηλόβαθμων κυβερνητικών αξιωματούχων.
Η δράση τους δεν σταμάτησε στην Ιταλία. Τον Ιούνιο του 2024 στο στόχαστρό τους βρέθηκε ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Ντέιβιντ Κάμερον. Οι Vovan και Lexus παρουσιάστηκαν ως ο πρώην πρόεδρος της Ουκρανίας Πέτρο Ποροσένκο και κατάφεραν να συνομιλήσουν μαζί του μέσω βιντεοκλήσης. Το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών αποκάλυψε στη συνέχεια το περιστατικό, γνωστοποιώντας ότι ο Κάμερον αντιλήφθηκε κατά τη διάρκεια της επικοινωνίας ότι κάτι δεν πήγαινε καλά και διέκοψε κάθε περαιτέρω επαφή.
Λίγες εβδομάδες αργότερα οι δύο Ρώσοι δημοσιοποίησαν το βίντεο της συνομιλίας, στο οποίο ο Κάμερον εμφανίζεται να συζητά ζητήματα που αφορούν τον πόλεμο στην Ουκρανία και τη δυτική στρατηγική απέναντι στη Ρωσία.
Το Λονδίνο χαρακτήρισε τη δημοσιοποίηση του υλικού μέρος ρωσικής επιχείρησης παραπληροφόρησης, υποστηρίζοντας ότι στόχος της ήταν να αποσπάσει την προσοχή από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Ποιοι είναι, τελικά, οι Vovan και Lexus;
Το ερώτημα που συνοδεύει σχεδόν κάθε δημόσια εμφάνιση των Vovan και Lexus είναι κατά πόσο πρόκειται για δύο ανεξάρτητους φαρσέρ ή για πρόσωπα που λειτουργούν σε συντονισμό με το ρωσικό κράτος. Μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια απόδειξη ότι ανήκουν στη FSB, στη GRU ή σε άλλη ρωσική υπηρεσία πληροφοριών. Οι ίδιοι απορρίπτουν κατηγορηματικά οποιαδήποτε τέτοια σχέση, υποστηρίζοντας ότι δραστηριοποιούνται ως ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι και σατιρικοί σχολιαστές, με μοναδικό στόχο να αποκαλύπτουν τις πραγματικές απόψεις των πολιτικών πίσω από τις επίσημες δηλώσεις τους.
Η εικόνα που σχηματίζουν, ωστόσο, οι δυτικές κυβερνήσεις είναι διαφορετική. Η βρετανική κυβέρνηση ήταν από τις πρώτες που, μετά την υπόθεση του Μπεν Γουάλας, χαρακτήρισε τη συγκεκριμένη επιχείρηση μέρος μιας ευρύτερης ρωσικής εκστρατείας παραπληροφόρησης. Αντίστοιχα, αναλυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats (Hybrid CoE) επισημαίνουν ότι τέτοιου είδους επιχειρήσεις δεν έχουν ως βασικό στόχο την ίδια την τηλεφωνική εξαπάτηση, αλλά την παραγωγή υλικού που μπορεί στη συνέχεια να αξιοποιηθεί για τη διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης, την αποδυνάμωση της αξιοπιστίας δυτικών κυβερνήσεων και την ενίσχυση των αφηγημάτων της Μόσχας.
Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλα τα πρόσωπα που έχουν βρεθεί στο στόχαστρό τους συνδέονται είτε με τη δυτική στήριξη προς την Ουκρανία είτε με αποφάσεις που αφορούν τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, το ΝΑΤΟ ή την ευρωπαϊκή πολιτική ασφάλειας. Ούτε περνά απαρατήρητο ότι οι συνομιλίες δημοσιοποιούνται σχεδόν πάντοτε μέσω ρωσικών κρατικών ή φιλοκυβερνητικών μέσων ενημέρωσης, αποκτώντας γρήγορα μεγάλη προβολή στο εσωτερικό της Ρωσίας αλλά και στα διεθνή μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ενδεικτική θεωρείται και η στάση του ίδιου του Κρεμλίνου απέναντί τους. Τον Ιούλιο του 2024, οι Βλαντίμιρ Κουζνετσόφ και Αλεξέι Στολιάροφ τιμήθηκαν με το Παράσημο της Φιλίας (Order of Friendship), μία από τις σημαντικότερες κρατικές διακρίσεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Η απονομή έγινε με διάταγμα του Βλαντίμιρ Πούτιν και ερμηνεύθηκε από αρκετούς αναλυτές ως έμμεση αναγνώριση της συμβολής τους στη διεθνή επικοινωνιακή στρατηγική της Μόσχας. Οι ίδιοι, πάντως, επιμένουν ότι η βράβευση αφορούσε αποκλειστικά τη δημοσιογραφική και σατιρική δραστηριότητά τους.
Επανεξετάζονται τα πρωτόκολλα ασφαλείας
Η υπόθεση του Θάνου Ντόκου δείχνει ότι, παρά τη διεθνή δημοσιότητα που συνοδεύει κάθε νέα επιχείρησή τους, οι Vovan και Lexus εξακολουθούν να βρίσκουν τρόπους να αποκτούν πρόσβαση ακόμη και στους πλέον προστατευμένους κύκλους λήψης αποφάσεων. Αυτός είναι και ο λόγος που αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επανεξετάζουν πλέον τα πρωτόκολλα ασφαλείας για τις τηλεδιασκέψεις και τις επικοινωνίες υψηλόβαθμων αξιωματούχων, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη και οι τεχνικές πλαστοπροσωπίας καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την εξακρίβωση της ταυτότητας του συνομιλητή.
Για τις δυτικές υπηρεσίες ασφαλείας, οι δύο Ρώσοι δεν αποτελούν πλέον μια ιδιόμορφη περίπτωση πολιτικής σάτιρας. Αντιμετωπίζονται ως μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος υβριδικών επιχειρήσεων, στο οποίο η παραπληροφόρηση, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι επιχειρήσεις επιρροής και η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών λειτουργούν συνδυαστικά. Η «φάρσα» είναι μόνο το πρώτο στάδιο. Το πραγματικό ζητούμενο είναι η δημοσιοποίηση του υλικού, η πολιτική του εκμετάλλευση και η δημιουργία εντυπώσεων που μπορούν να επηρεάσουν τη δημόσια συζήτηση πολύ πέρα από τη χώρα όπου εκδηλώθηκε το περιστατικό.
Υπό αυτό το πρίσμα, η υπόθεση του Έλληνα συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα επεισόδιο στη μακρά λίστα των «θυμάτων» των Vovan και Lexus. Ανέδειξε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ότι οι υβριδικές επιχειρήσεις επιρροής δεν αποτελούν πλέον ένα θεωρητικό σενάριο για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, αλλά μια διαρκή πρόκληση, στην οποία η τεχνολογία, η παραπληροφόρηση και οι επιχειρήσεις ψυχολογικής επιρροής συνδυάζονται όλο και πιο αποτελεσματικά.