Ένα ουσιαστικό όριο στην εξουσία της φορολογικής διοίκησης να επιλέγει ποιο περιουσιακό στοιχείο θα κατασχέσει για την είσπραξη οφειλών θέτει το Συμβούλιο της Επικρατείας.
- Το ΣτΕ απέρριψε αίτηση του Δημοσίου για πλειστηριασμό μεζονέτας στο Μοσχάτο, που ανήκε σε διευθύνοντα σύμβουλο για εταιρικές οφειλές. Η απόφαση επικύρωσε προηγούμενες δικαστικές κρίσεις που είχαν ακυρώσει τη διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης για το συγκεκριμένο ακίνητο.
- Η απόφαση θεμελιώνεται στην αρχή της αναλογικότητας και τη συνταγματική προστασία της κατοικίας. Η φορολογική διοίκηση υποχρεούται να αποδεικνύει ότι ο πλειστηριασμός της οικογενειακής στέγης είναι αναγκαίος, έχοντας πρώτα εξαντλήσει όλα τα ηπιότερα μέσα.
- Ο οφειλέτης αποκτά τη δυνατότητα να αμφισβητήσει δικαστικά τη διαδικασία ακόμη και στο τελικό στάδιο του προγράμματος πλειστηριασμού. Μπορεί να προβάλει λόγους παραβίασης της αρχής της αναλογικότητας, ακόμα και αν δεν το έπραξε αρχικά.
- Η προστασία της κατοικίας δεν συνιστά απαλλαγή από τα χρέη, αλλά υποχρεώνει τη Διοίκηση να μην την αντιμετωπίζει ως ένα απλό περιουσιακό στοιχείο. Το βάρος απόδειξης για την αναγκαιότητα του μέτρου μεταφέρεται πλέον στο κράτος.
Με την απόφαση 1404/2026, το ΣΤ' Τμήμα έκρινε ότι η μοναδική κατοικία ενός οφειλέτη και της οικογένειάς του δεν μπορεί να οδηγείται σε πλειστηριασμό χωρίς να έχει προηγουμένως ερευνηθεί και αποκλειστεί τεκμηριωμένα η ύπαρξη άλλων περιουσιακών στοιχείων κατάλληλων για την ικανοποίηση της απαίτησης.
Η απόφαση δεν επαναφέρει το καθεστώς προστασίας της πρώτης κατοικίας που συνδέθηκε με τον γνωστό ως «νόμο Κατσέλη», ο οποίος προέβλεπε προστασία υπό ειδικές προϋποθέσεις και στο πλαίσιο δικαστικής διαδικασίας ρύθμισης οφειλών.
Αφορά ένα διαφορετικό ζήτημα: τη νομιμότητα της επιλογής της κατοικίας ως αντικειμένου αναγκαστικής εκτέλεσης για οφειλές προς το Δημόσιο, την υποχρέωση της Διοίκησης να ερευνά την ύπαρξη άλλης κατάλληλης περιουσίας καθώς και το αν μπορεί να δικαιολογήσει την αναγκαιότητα του μέτρου που επέλεξε.
Η υπόθεση που έφτασε στο Ανώτατο Δικαστήριο αφορούσε μεζονέτα 162 τ.μ. στο Μοσχάτο, η οποία ανήκε κατά το ήμισυ σε διευθύνοντα σύμβουλο ανώνυμης βιομηχανικής εταιρείας και κατά το υπόλοιπο στη σύζυγό του. Για οφειλές της εταιρείας προς το Δημόσιο ύψους 142.917 ευρώ κινήθηκε διαδικασία πλειστηριασμού του μεριδίου του στην κατοικία, όπου διέμενε η οικογένειά του.
Το Διοικητικό Πρωτοδικείο Αθηνών ακύρωσε το πρόγραμμα πλειστηριασμού και το Διοικητικό Εφετείο επικύρωσε την κρίση του. Το Δημόσιο προσέφυγε στο ΣτΕ, το οποίο απέρριψε την αίτηση αναίρεσης.
Τι σημαίνει στην πράξη η απόφαση
Το σκεπτικό στηρίζεται στην αρχή της αναλογικότητας και στη συνταγματική προστασία της κατοικίας, της αξιοπρέπειας και της οικογενειακής ζωής. Όταν η εκτέλεση ενός μέτρου δημοσίου συμφέροντος συνεπάγεται την απώλεια της οικογενειακής στέγης, πρέπει να αποδεικνύεται ότι το μέτρο ήταν απολύτως αναγκαίο και ότι είχαν προηγουμένως εξεταστεί άλλα, ηπιότερα μέσα.
Αυτό σημαίνει ότι η φορολογική διοίκηση δεν μπορεί να επιλέγει την κατοικία χωρίς να έχει ερευνήσει την υπόλοιπη περιουσία του οφειλέτη. Ούτε όμως η ύπαρξη άλλων ακινήτων αποκλείει αυτομάτως τον πλειστηριασμό της κατοικίας. Αυτό που πρέπει να εξετάζεται είναι αν αυτά μπορούν πράγματι να αξιοποιηθούν για την είσπραξη της συγκεκριμένης απαίτησης. Αν η έρευνα δεν έχει γίνει και η ύπαρξη κατάλληλης εναλλακτικής περιουσίας δεν έχει αποκλειστεί τεκμηριωμένα, η επιλογή της κατοικίας δεν είναι νόμιμη.
Η δυνατότητα δικαστικής αμφισβήτησης της διαδικασίας σε μεταγενέστερο στάδιο
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η δυνατότητα δικαστικής αμφισβήτησης της διαδικασίας σε μεταγενέστερο στάδιο.
Σύμφωνα με την απόφαση του ΣτΕ, η πλημμέλεια που συνδέεται με την παραβίαση της αναλογικότητας και της χρηστής διοίκησης μπορεί να προβληθεί όχι μόνο στο αρχικό στάδιο με ανακοπή κατά της κατασχετήριας έκθεσης, αλλά και στο τελικό με ανακοπή κατά του προγράμματος πλειστηριασμού, ακόμη και αν ο σχετικός ισχυρισμός διατυπώνεται για πρώτη φορά τότε.
Αυτό που πρέπει να σημειωθεί είναι πώς η αρχή της αναλογικότητας έχει ήδη εφαρμοστεί και στο παρελθόν σε υποθέσεις κατάσχεσης κύριας κατοικίας για οφειλές προς το Δημόσιο.
Η προστασία της κατοικίας δεν σημαίνει απαλλαγή από τα χρέη
Η πρόσφατη απόφαση του ΣτΕ όμως προσδίδει ευρύτερη σημασία σε αυτή τη νομολογιακή κατεύθυνση καθώς μεταφέρει το βάρος από την απλή διαπίστωση της οφειλής στην αναγκαιότητα του μέτρου που επιλέγεται για την είσπραξή της. Η προστασία της κατοικίας δεν σημαίνει απαλλαγή από τα χρέη, ούτε μπορεί να λειτουργεί ως ασπίδα για κάθε οφειλέτη ανεξαρτήτως των πραγματικών περιστατικών.
Σημαίνει, όμως, ότι η Διοίκηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζει την οικογενειακή στέγη ως ένα ακόμη περιουσιακό στοιχείο, χωρίς ειδική στάθμιση. Οφείλει να αποδεικνύει ότι εξέτασε τις εναλλακτικές και ότι η επιλογή της ήταν αναγκαία.