«Δείτε τον κόσμο μέσα από τα μάτια τους». Με αυτό το μήνυμα η φετινή Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων καλεί να δούμε τις περιβαλλοντικές αλλαγές από την πλευρά των ίδιων των ζώων που καλούνται να τις αντιμετωπίσουν.
- Η κλιματική αλλαγή ωθεί είδη ζώων σε μετακίνηση. Στην Αρκτική, η πολική αρκούδα χάνει τον χώρο κυνηγιού της, ενώ στις ελληνικές θάλασσες εμφανίζονται πλέον συχνότερα ψάρια από την Ερυθρά Θάλασσα που επεκτείνονται βορειότερα.
- Είδη που ζουν σε μεγάλα υψόμετρα, όπως στη Ροδόπη, είναι ιδιαίτερα ευάλωτα. Η άνοδος της θερμοκρασίας περιορίζει το ψυχρό περιβάλλον τους, χωρίς να έχουν δυνατότητα μετακίνησης προς βορειότερες περιοχές, οδηγώντας σε σταδιακή υποχώρηση.
- Οι απότομες καιρικές μεταβολές προκαλούν αποσυντονισμό σε βασικές βιολογικές λειτουργίες, όπως η μετανάστευση και η χειμέρια νάρκη. Ο λάθος χρονισμός αυτών των κύκλων θέτει σε άμεσο κίνδυνο την επιβίωση πολλών ζώων.
- Οι αλλαγές στα οικοσυστήματα επηρεάζουν και τον άνθρωπο, διαταράσσοντας την τροφική αλυσίδα, όπως την επικονίαση από τις μέλισσες.
Η κλιματική αλλαγή δεν μεταβάλλει μόνο τις θερμοκρασίες. Αλλάζει τις βροχοπτώσεις, τη βλάστηση, τη διαθεσιμότητα τροφής και τις εποχές, επηρεάζοντας ολόκληρα οικοσυστήματα.
Όπως επισημαίνει ο Τριαντάφυλλος Ακριώτης, καθηγητής στο Εργαστήριο Διαχείρισης Βιοποικιλότητας του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η σημερινή κλιματική αλλαγή εξελίσσεται με ταχύτητα που δυσκολεύει πολλά είδη να προσαρμοστούν εγκαίρως.
Από την πολική αρκούδα έως τις ελληνικές θάλασσες
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη. Στην Αρκτική, η υποχώρηση του θαλάσσιου πάγου περιορίζει τον χώρο στον οποίο οι πολικές αρκούδες αναζητούν τροφή. Την ίδια στιγμή, η αρκτική αλεπού βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν νέο ανταγωνιστή: την κοινή αλεπού, η οποία, λόγω των θερμότερων συνθηκών, επεκτείνει την εξάπλωσή της προς βορειότερες περιοχές.
Παρόμοιες αλλαγές καταγράφονται και στη Μεσόγειο. Στις ελληνικές θάλασσες έχουν γίνει πλέον συχνότερες οι εμφανίσεις ψαριών που προέρχονται από τα θερμά νερά της Ερυθράς Θάλασσας και έχουν επεκτείνει την παρουσία τους προς τα βόρεια.
Τα είδη που κινδυνεύουν στα ελληνικά βουνά
Δεν μπορούν, όμως, όλα τα είδη να μετακινηθούν με την ίδια ευκολία. Ιδιαίτερα ευάλωτα θεωρούνται είδη που έχουν περιοριστεί σε ψυχρότερα περιβάλλοντα και μεγάλες υψομετρικές ζώνες.
Στη βόρεια Ελλάδα, ορισμένα φυτά και ζώα επιβιώνουν σε μεγάλες υψομετρικές περιοχές, όπου οι συνθήκες παραμένουν κατάλληλες για αυτά. Η άνοδος της θερμοκρασίας και η εντονότερη καλοκαιρινή ξηρασία περιορίζουν, ωστόσο, ακόμη περισσότερο τον διαθέσιμο χώρο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ροδόπη. Εκεί, η ερυθρελάτη και άλλα ψυχρόφιλα είδη δημιουργούν ένα οικοσύστημα που θυμίζει περισσότερο βόρεια Ευρώπη, φιλοξενώντας είδη όπως ο αγριόκουρκος και η σπουργιτόγλαυκα.
Η περαιτέρω άνοδος της θερμοκρασίας μπορεί να ασκήσει σημαντική πίεση σε αυτό το οικοσύστημα, καθώς τα είδη αυτά δεν έχουν εύκολες δυνατότητες μετακίνησης προς βορειότερες περιοχές. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια σταδιακή υποχώρηση ειδών που προτιμούν ψυχρότερα και υγρότερα περιβάλλοντα, ενώ ευνοούνται είδη που αντέχουν τη ζέστη και την ξηρασία.
«Είναι ένα ολόκληρο οικοσύστημα, σαν ένα κομμάτι από τη βόρεια Ευρώπη πάνω στη Ροδόπη», αναφέρει ο καθηγητής, εκφράζοντας την ανησυχία του για τις συνέπειες που μπορεί να υποστεί όσο η κλιματική αλλαγή συνεχίζεται και εντείνεται. Ωστόσο, η εξάπλωση χερσαίων ειδών από τη Βόρεια Αφρική συναντά τον φραγμό της Μεσογείου. «Δηλαδή μπορεί να χάσουμε περισσότερα είδη απ' αυτά που θα κερδίσουμε», προειδοποιεί.
Όταν η κλιματική αλλαγή «μπερδεύει» τον κύκλο της φύσης
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην εξάπλωση των ειδών. Αφορούν και τον χρονισμό βασικών λειτουργιών τους, όπως η αναπαραγωγή, η μετανάστευση και η χειμέρια νάρκη. Οι εποχικές αλλαγές λειτουργούν ως σήματα για τους οργανισμούς. Όταν όμως οι θερμοκρασίες και οι καιρικές συνθήκες μεταβάλλονται απότομα ή παρουσιάζουν ασυνήθιστα χαρακτηριστικά, μπορεί να προκληθεί αποσυντονισμός.
Ένα ζώο, για παράδειγμα, δεν επιλέγει συνειδητά πότε θα πέσει σε χειμέρια νάρκη. Ορμονικές μεταβολές, που ανταποκρίνονται σε ερεθίσματα όπως η αλλαγή στη διάρκεια της ημέρας, το οδηγούν να προετοιμαστεί, αυξάνοντας τα αποθέματά του, φτιάχνοντας φωλιά ή αποθηκεύοντας τροφή. Αν πέσει σε νάρκη πολύ νωρίς, τα αποθέματα μπορεί να εξαντληθούν πριν τελειώσει ο χειμώνας. Αν καθυστερήσει, μπορεί να μην προλάβει να ολοκληρώσει την προετοιμασία του. Η επιβίωσή του εξαρτάται, επομένως, από τη σχέση ανάμεσα στον δικό του βιολογικό κύκλο και στις συνθήκες που θα συναντήσει.
Η φυσική επιλογή έχει διαμορφώσει αυτούς τους μηχανισμούς σε μεγάλες χρονικές κλίμακες, με σταδιακές αλλαγές. Η ταχύτητα της σημερινής κλιματικής αλλαγής δυσκολεύει την προσαρμογή. Μικροοργανισμοί και μικρά είδη, όπως τα έντομα, ενδέχεται να ανταποκριθούν γρηγορότερα, επισημαίνει ο καθηγητής. Για τα μεγαλύτερα ζώα, αυτό είναι πολύ δυσκολότερο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα χελιδόνια. Σε περιστατικό που θυμάται ο κ. Ακριώτης, παρατεταμένο κρύο και βροχές στις αρχές Μαρτίου είχαν καθηλώσει χιλιάδες χελιδόνια στην Ελλάδα, καθώς δεν μπορούσαν να βρουν τα ιπτάμενα έντομα από τα οποία τρέφονται.
Ακόμη και αν η καθυστέρηση της μετανάστευσης βοηθήσει ένα είδος να αποφύγει ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο, μπορεί να προκαλέσει καθυστέρηση στην αναπαραγωγή και να δημιουργήσει νέους κινδύνους για τους νεοσσούς.
«Είμαστε ακόμα στην αρχή και δεν μπορούμε να δούμε ακόμη τις πολύπλευρες επιπτώσεις σε όλη τους την ένταση», προειδοποιεί ο καθηγητής, σημειώνοντας ότι η κλιματική αλλαγή έρχεται να προστεθεί στις ήδη υπάρχουσες απειλές για τη βιοποικιλότητα.
Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει και τον άνθρωπο
Οι αλλαγές στα οικοσυστήματα δεν αφορούν μόνο τα ζώα. Οι άνθρωποι αποτελούν μέρος της ίδιας αλυσίδας.
Ο Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης, καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής και Βιοηθικής του ΕΚΠΑ και διευθυντής του ΔΠΜΣ «Ζώα: Ηθική, Δίκαιο, Ευζωία», επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή έχει αλυσιδωτές συνέπειες τόσο στην ευζωία των ζώων όσο και στη ζωή των ανθρώπων.
«Η κλιματική αλλαγή έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην ευζωία ημών των ανθρώπων και των ζώων», αναφέρει, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της ανθοφορίας και των μελισσών. Η διατάραξη της διαδοχής των εποχών επηρεάζει την ανθοφορία και, στη συνέχεια, τις μέλισσες και την επικονίαση. Οι επιπτώσεις μπορούν να φτάσουν έως τη διαθεσιμότητα φυτών από τα οποία τρέφονται τα ζώα. Η διαταραχή της ανθοφορίας, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει τις μέλισσες και την επικονίαση, με συνέπειες που στη συνέχεια επεκτείνονται σε ολόκληρη την τροφική αλυσίδα.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο οικολογικό αλλά και ηθικό, σύμφωνα με τον κ. Πρωτοπαπαδάκη. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής απαιτεί αλλαγές στον τρόπο παραγωγής ενέργειας και περιορισμό των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που επιβαρύνουν το περιβάλλον.
Το μήνυμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας των Ζώων λειτουργεί έτσι ως υπενθύμιση ότι η τύχη των ζώων και η δική μας δεν είναι ξεχωριστές.
«Όπως εμείς παραλάβαμε ένα βιώσιμο περιβάλλον από τους προγόνους μας, οφείλουμε κι εμείς να αφήσουμε στους επιγόνους μας ένα εξίσου βιώσιμο περιβάλλον. Αν όχι καλύτερο, τουλάχιστον όχι χειρότερο», σημειώνει ο καθηγητής.
Για τα ζώα, η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί μια αφηρημένη περιβαλλοντική έννοια. Είναι η αλλαγή του κόσμου στον οποίο γεννήθηκαν και στον οποίο πρέπει να συνεχίσουν να επιβιώνουν.
Με πληροφορίες από ΑΠΕ ΜΠΕ