Η ανήλικη παραβατικότητα και η βία μεταξύ εφήβων αποτελούν ένα από τα πιο ανησυχητικά κοινωνικά φαινόμενα των τελευταίων ετών, με τα περιστατικά να παρουσιάζουν αυξητική τάση τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, ιδιαίτερα μετά την περίοδο της πανδημίας.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν αυξάνεται μόνο ο αριθμός των περιστατικών, αλλά και η ένταση και η σκληρότητα με την οποία εκδηλώνεται η βία, ακόμη και από παιδιά μικρότερων ηλικιών.
Η επικαιρότητα των τελευταίων ημερών το αποτυπώνει με τον πιο τραγικό τρόπο. Μόλις χθες, ένας ανήλικος έχασε τη ζωή του έπειτα από αιματηρή συμπλοκή στην Καλλιθέα, με τις Αρχές να διερευνούν τις συνθήκες της δολοφονίας και τα κίνητρα πίσω από το περιστατικό.
Παράλληλα, τέσσερις ημέρες πριν, στις 21 Ιουνίου 2026, στην πλατεία Μακρυγιάννη στο Περιστέρι, συμμορία περίπου 40 ανηλίκων ηλικίας 14 έως 17 ετών, επιτέθηκαν απρόκλητα με μαχαίρια, ρόπαλα και σιδερογροθιές, σε άλλα παιδιά. Τα δύο αυτά περιστατικά αναδεικνύουν με δραματικό τρόπο το φαινόμενο αυτό.
Ποιοι παράγοντες οδηγούν έναν ανήλικο σε επιθετικές συμπεριφορές, ποιος είναι ο ρόλος της οικογένειας, των συνομηλίκων και του σχολείου, και ποια σημάδια πρέπει να κινητοποιήσουν γονείς και εκπαιδευτικούς; Η Ψυχολόγος - Παιδοψυχολόγος κα. Αλεξάνδρα Καππάτου μιλά στο Iefimerida και αναλύει τις αιτίες του φαινομένου. Παράλληλα εξηγεί τι μπορεί να γίνει για την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπισή του.
Τα αίτια που οδηγούν έναν ανήλικο στη βία
Ένας πολύ σοβαρός παράγων για τους ειδικούς είναι η οικογένεια. Πολλές φορές τα παιδιά προέρχονται από περιβάλλοντα τα οποία έχουν ελλιπή εποπτεία, λόγω των εξαντλητικών ωραρίων των γονιών τους ή της ποιότητας της μεταξύ τους σχέσης, από απουσία ουσιαστικής φροντίδας, ή ακόμη από ένα ευρύτερο κακοποιητικο πλαίσιο, το οποίο περιλαμβάνει εκτός από την συναισθηματική αδιαφορία και την ενδοοικογενεική βία.
«Πολλές φορές τα παιδιά αυτά νιώθουν ότι είναι αόρατα και παρουσιάζουν εξαιρετικά χαμηλή αυτοεκτίμηση», αναφέρει η κα. Καππάτου και συνεχίζει: «Όσο και να μας φαίνεται παράδοξο, αυτή είναι η πραγματικότητα. Πρόκειται για παιδιά που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν κάποιεςαναπτυξιακές ή μαθησιακές δυσκολίες ή να έχουν βιώσει σχολική απόρριψη εξαιτίας αυτών. Νιώθουν απαξιωμένα, παραμελημένα, και βιώνουν έντονη συναισθηματική ένδεια.
Αυτό το ψυχικό υπόβαθρο αποτελεί το ιδανικόέδαφος για να αναπτύξουν την ανάγκη να επιβληθούν μέσω του φόβου, ώστε οι άλλοι επιτέλους να τα υπολογίζουν. «Παρατηρούμε επίσης ότι η υπερβολική ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα online games με βίαιο περιεχόμενο επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά, προκαλώντας σταδιακά αποευαισθητοποίηση και κανονικοποίηση της βίας. Σε αυτά να προσθέσουμε το τεράστιο ρόλο που παίζει η υιοθέτηση προτύπων από συγκεκριμένα μουσικά ακούσματα που εξυμνούν τη βία, την παραβατικότητα και το σεξισμό.
Οι συμμορίες – η δυναμική τους
Το τελευταίο διάστημα ολοένα και συχνότερα έρχονται στο φως της δημοσιότητας περιστατικά βίας με πρωταγωνιστές ανηλίκους, προκαλώντας έντονο προβληματισμό στην κοινωνία. Οι συμμορίες ανηλίκων, οι επιθέσεις μεταξύ συνομηλίκων και η αυξανόμενη σκληρότητα ορισμένων περιστατικών αναδεικνύουν ένα φαινόμενο που λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις. Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν όμως, στην ένταξή ενός εφήβου σε βίαιες ομάδες;
Σύμφωνα με την ψυχολόγο η παρέα των φίλων είναι εκείνη που ουσιαστικά έρχεται να υποκαταστήσει τα κενά της γονεϊκής σχέσης. Όταν ο πρωτογενής δεσμός με τους γονείς διακρίνεται από ελλειμματικότητα ή είναι διαταραγμένος και κακοποιητικός, το παιδί έχει επιτακτική ανάγκη να νιώσει ότι ανήκει κάπου καθώς η αυτοεκτίμησή του είναι ήδη βαθειά τραυματισμένη.
«Όπως καταλαβαίνουμε, η ένταξη σε μια ομάδα συνομιλίκων που επιδεικνύουν μια σκληρή, «μάγκικη» και επιθετική συμπεριφορά, κάνει αυτά τα παιδιά να αισθάνονται, έστω και στρεβλά, σπουδαία και σημαντικά. Τους προσφέρει την αίσθηση ότι ανήκουν κάπου, την οποία στερούνται μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.
Επιπλέον, ένα μεγάλο ποσοστό των παιδιών που εκδηλώνουν επιθετικότητα, έχουν υπάρξει και τα ίδια θύματα βίας ή συστηματικού σχολικού εκφοβισμού στο παρελθόν. Η υιοθέτηση του ρόλου του θύτη λειτουργεί ως ένα ασυνείδητος μηχανισμός άμυνας, ταυτίζονται με τον επιτιθέμενο για να διαχειριστούν το δικό τους ψυχικό τραύμα.
Τα εργαλεία που χρησιμοποιούν, όπως τα μαχαίρια, τις σιδηρογροθιές ή άλλα αντικείμενα αποτελούν στην πραγματικότητα ένα τείχος προστασίας της εύθραυστης ψυχικής τους ισορροπίας. Στο βάθοςπίσω από την σκληρή εικόνα, κρύβεται ένα παιδί που θρηνεί, βαθιά πληγωμένο και θλιμμένο.
Παράλληλα, είναι εξαιρετικά εύκολο για έναν έφηβο να παρασυρθεί από τη δυναμική της ομάδας των συνομηλίκων τους. Λόγω των νευροβιολογικών και ορμονικών αλλαγών της εφηβείας οι νέοι αναζητούν το προσανατολισμό τους. Στην προσπάθειά τους να βιώσουν έντονες συγκινήσεις και να καλύψουν τα συναισθηματικά τους ελλείμματα στρέφονται στην παρέα. Όταν λειτουργούν μαζικά, εγκλωβίζονται στο εδώ και τώρα. Λειτουργώντας στην ομάδα αισθάνονται παντοδύναμοι, κάμπτονται οι εσωτερικές αναστολές, με αποτέλεσμα να αδυνατούν να αξιολογήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους χωρίς ενσυναίσθηση. Δεν σκέφτονται ότι υπάρχει συνέπεια, ότι στη θέση του παιδιού αυτού μπορεί να ήταν κάποιος από αυτούς», εξηγεί αναλυτικά στο Iefimerida.
Πότε πρέπει να ανησυχήσουν οι γονείς, τα σημάδια:
• Απότομες ή σταδιακές αλλαγές στη συμπεριφορά και στη διάθεση του παιδιού
• Νέες παρέες τις οποίες το παιδί αποφεύγει συστηματικά να γνωρίσει στους γονείς
• Εντονη μυστικοπάθεια και απομόνωση
• Άρνηση αποδοχής των ορίων και των κανόνων
• Απότομη και αδικαιολόγητη πτώση στη σχολική του επίδοση
• Αλλαγές στις καθημερινές του συνήθειες
• Επιθετική συμπεριφορά που μπορεί να εκφράζει και μέσα στο σπίτι
Σύμφωνα με την κ. Καππάτου αυτές είναι κάποιες ενδείξεις που θα πρέπει να προβληματίσουν τους γονείς.
«Παρατηρούμε επίσης ότι η υπερβολική ενασχόληση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα online games με βίαιο περιεχόμενο επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά, προκαλώντας σταδιακά αποευαισθητοποίηση και κανονικοποίησητης βίας. Σε αυτά να προσθέσουμε το τεράστιο ρόλο που παίζει η υιοθέτηση προτύπων από συγκεκριμένα μουσικά ακούσματα που εξυμνούν τη βία, την παραβατικότητα και το σεξισμό.
Αν οι γονείς εντοπίσουν τέτοια δείγματα, ακόμη και πριν την είσοδο του παιδιού στην εφηβεία, οφείλουν άμεσα να προβληματιστούν. Δεν πρέπει να περιμένουν την εφηβεία ελπίζοντας ότι θα ξεπεραστεί μόνο του. Συχνά οι διαταραχές διαγωγής έχουν τις ρίζες τους σε μη διαγνωσμένες μαθησιακές ή αναπτυξιακές δυσκολίες οι οποίες όμως αν εντοπιστούν έγκαιρα μπορεί να προληφθεί η όποια πιθανή παραβατική συμπεριφορά.
Άρα είναι κομβικό να παρατηρούμε έγκαιρα τις τυχόν αλλαγές της συμπεριφοράς του παιδιού που επιμένουν και να απευθυνόμαστε σε ειδικό.
Στόχος δεν είναι να ενοχοποιήσουμε τον γονεϊκό ρόλο αλλά να κατανοήσουν οι γονείς ότι είναι οι πρώτοι που διδάσκουν στο παιδί τις θεμελιώδεις γνωστικές και συναισθηματικές δεξιότητες όπως την ενσυναίσθηση, δηλαδή το να μπαίνεις στη θέση του άλλου καθώς και τον αυτοέλεγχο. Αυτές οι δεξιότητες αποτελούν τη «φαρέτρα» για τη ψυχική ισορροπία του παιδιού.
Φυσικά οι γονείς, φέρουν την ευθύνη της εποπτείας. Κάποιοι συγχέουν τη δημοκρατική ανατροφή με την ασυδοσία. Είναι αδιανόητο ένας γονιός να μην γνωρίζει πού βρίσκεται το 13χρονο, ή το 15 χρονοπαιδί του όταν βγαίνει από το σπίτι, με ποιους συνομηλίκους συναναστρέφεται ή να μην έχει έστω ένα τηλέφωνο επικοινωνίας των άλλων γονιών. Είναι πραγματικά σοκαριστικό να κυκλοφορεί ένας ανήλικος με σουγιά ή σιδερογροθιά και η οικογένεια να μην έχει ιδέα πράγμα που συμβαίνει συχνά.
Πρέπει να καταλάβουμε ότι το δικό μας λειτουργικό μοντέλο ζωής αποτελεί ουσιαστικό παράδειγμα για το παιδί μας και όχι το «στείρο κήρυγμα» που ίσως απλόχερα του κάνουμε χωρίς όμως να μας προσέχει. Τα παιδιά έχουν ανάγκη να γνωρίζουν ότι εμείς είμαστε η ασφαλής αφετηρία αλλά και το καταφύγιο τους, το λιμάνι τους σε κάθε δυσκολία σε ένα πλαίσιο αμοιβαίας εμπιστοσύνης», σημειώνει η κα. Καππάτου.
Επικοινωνία, όρια και εμπιστοσύνη, τα «κλειδιά» για τους γονείς
Το παράδειγμα των γονέων και η ουσιαστική σχέση με το παιδί μπορούν να λειτουργήσουν ως η ισχυρότερη ασπίδα απέναντι στη βία.
«Συχνά οι γονείς αναλώνουν τη σχέση τους με το παιδί σε μια καθαρά διεκπεραιωτική καθημερινότητα, αν διάβασε, αν έφαγε χωρίς να εμβαθύνουν στο συναισθηματικό του κόσμο τονίζει η ψυχολόγος. Νομίζουμε εσφαλμένα ότι επειδή δώσαμε κάποιες οδηγίες, το παιδί τις πρόσεξε ή τις αφομοίωσε. Η θετική γονεικότητα δεν απαιτεί απαραίτητα ώρες τις οποίες οι σύγχρονοι γονείς δεν διαθέτουν. Αρκούν 20 με 30 λεπτά την μέρα ποιοτικής ουσιαστικής επικοινωνίας με συναισθηματική διαθεσιμότητα από τη πλευρά μας. Να ακούμε με προσοχή τις σκέψεις τους, τους προβληματισμούς τους, τις ανησυχίες τους, τα συναισθήματά τους και να τα σεβόμαστε. Έτσι δημιουργούμε ένα ισχυρό δίχτυο ασφαλείας γύρω του.
Ο ρόλος του σχολείου
Σύμφωνα με την κα. Καππάτου, ο ρόλος του σχολείου και η συνεργασία οικογένειας με το σχολείο είναι πολύ σοβαρός. Οι εκπαιδευτικοί αποτελούν το πρώτο θεσμικό σταθμό του παιδιού μετά την οικογένεια.
«Ο εκπαιδευτικός έχει έναν πολύτιμο ρόλο παρατήρησης που μπορεί να εντοπίσει άμεσα αλλαγές στη συμπεριφορά, στην κοινωνική αλληλεπίδραση ή στη μαθησιακή πορεία του εφήβου. Για να αποδώσει αυτό απαιτείται συνεργασία και σχέση εμπιστοσύνης με τους γονείς . Παράλληλα είναι επιτακτική ανάγκη τα σχολεία να στελεχωθούν μόνιμα με καθημερινή παρουσία με εξειδικευμένους ειδικούς ψυχικής υγείας, όχι μόνο για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση αλλά κυρίως για την πρωτογενή πρόληψη. Επιπλέον κρίνεται αναγκαίο σήμερα να ενταχθούν στο σχολικό πρόγραμμα βιωματικά εργαστήρια για την καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων και για την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης, της ενσυναίσθηση, τη συνεργασία, το σεβασμό στους άλλους, την ανοχή στη ματαίωση, τη διαχείριση θυμού και την επίλυση συγκρούσεων, καταλήγει στο Iefimerida.