Γ. Κεντρωτής: Η απόλαυση του κειμένου του Καζαντζάκη συμπλέει με την απόλαυση της παρακολούθησης του «Καπετάν Μιχάλη»

Γ. Κεντρωτής: Η απόλαυση του κειμένου του Καζαντζάκη συμπλέει με την απόλαυση της παρακολούθησης του «Καπετάν Μιχάλη»

Ο Παναγιώτης Μπουγιούρης στα γυρίσματα
Ο Παναγιώτης Μπουγιούρης στο ρόλο του Καπετάν Πολυξίγκη, στα γυρίσματα της ταινίας

Την άποψη ότι στην ταινία «O Καπετάν Μιχάλης» η απόλαυση του κειμένου του Καζαντζάκη συμπλέει με την απόλαυση της παρακολούθησης της ταινίας εκφράζει ο Γιώργος Κεντρωτής, καθηγητής Θεωρίας της Μετάφρασης στο τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου.

«Η μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου στον κινηματογράφο, μοιάζει εν πολλοίς με τη μετάφραση, αφού ο σκηνοθέτης καλείται να μεταφέρει το περιεχόμενο μια γλώσσας (αυτής του λογοτεχνικού έργου), σε μια άλλη γλώσσα, (εκείνη του κινηματογράφου). Εδώ υπεισέρχονται κανόνες, ελευθερίες και δεσμεύσεις που ο ίδιος ο "μεταφραστής" και εν προκειμένω ο διασκευαστής αποφασίζει να ακολουθήσει με βάση τον στόχο που θέλει να επιτύχει. Επ’ αυτού έχει γράψει πλείστα όσα ο Παζολίνι που ήταν της δουλειάς: και συγγραφέας και σκηνοθέτης που μετέφερε στον κινηματογράφο ουκ ολίγα λογοτεχνικά έργα.
Ο Κώστας Χαραλάμπους με την ταινία "Καπετάν Μιχάλης" κάνει μια υποδειγματική ("κανονική") μεταφορά από τη γλώσσα της λογοτεχνίας στη γλώσσα του κινηματογράφου. Και τι μεταφέρει εν προκειμένω; Το περιεχόμενο του βιβλίου σε μια νέα φόρμα. Αυτή πρέπει να είναι μια πρώτιστη παραδοχή», αναφέρει αρχικά ο κ. Κεντρωτής.

ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

Και συνεχίζει: «Αν αρχίζαμε να αναζητούμε τι άλλο μεταφέρουμε, από ένα βιβλίο σε μια ταινία, όπως λ.χ. τα βαθύτερα νοήματα του έργου θα ήταν μια αδιέξοδη συζήτηση, θα το κάναμε απλά για να έχουμε να λέμε. Το μόνο υπαρκτό που μας παραδίδει ο συγγραφέας είναι το ίδιο το περιεχόμενο του βιβλίου. Αυτό φυσικά εμπεριέχει τα βαθύτερα νοήματα που είναι πολλαπλώς και ποικιλοτρόπως ερμηνεύσιμα. Αν καταφέρεις να μεταφέρεις το φορτίο με προσοχή και επιμέλεια, μεταφέρεις και το πολύτιμο ή εύθραυστο περιεχόμενό του προσέχοντας να μη σπάσει.
Διαφορετικά τα νοήματα αυτά θα πρέπει να τα υποθέσουμε, να τα αποκωδικεύσουμε για να τα ερμηνεύσουμε, να τα έχουμε εντοπίσει και να έχουμε συμφωνήσει συντελεστές, θεατές και κριτικοί ότι αυτά είναι και πέραν τούτων τίποτε άλλο. Στον σοβαρό κόσμο της τέχνης όμως αυτά δεν συμβαίνουν και τα δε σχετικά ερωτήματα έχουν από δεκαετιών απαντηθεί. Η ρευστότητα του κειμένου, οι πολλαπλές αναγνώσεις του, ή εκ νέου σηματοδότηση των νοημάτων του είναι αυτά που εξασφαλίζουν τη διαχρονικότητά του. Όλα τα βαθύτερα νοήματα, αυτά που είχε ή δεν είχε στο μυαλό του ο συγγραφέας και αυτά που μπορεί να γεννηθούν στο μυαλό του αναγνώστη, ενυπάρχουν στο κείμενο και ο μόνος τρόπος να τα διασώσεις, είναι να διασώσεις την ουσία του κειμένου.
Αυτά όμως λίγη σημασία έχουν μπροστά σε μια παραδοχή ότι το κινηματογραφικό έργο αποτελεί μια νέα καλλιτεχνική δημιουργία (ακόμα και από αλλότρια καλλιτεχνική αφορμή) με δική της υπόσταση, δικούς της κώδικες επικοινωνίας και δικούς της κανόνες. Ακόμα και στη λογοτεχνία ένα μετάφρασμα αποκτά μια αυθύπαρκτη υπόσταση σε σχέση με το πρωτότυπο. Είτε το θέλουμε είτε όχι, έχει ήδη ανεξαρτητοποιηθεί αρκετά από το πρωτότυπο, αφού υπεισέρχεται η παρέμβαση του μεταφραστή και η μεταφορά του σε άλλο σημασιακό και πραγματολογικό κώδικα. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για ταινία που είναι εντελώς διαφορετικό είδος».

Όσον αφορά τη μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου στον κινηματογράφο, ο κ. Κεντρωτής αναφέρει: «Αν η εν μέρει υποχρέωση μιας ταινίας είναι να μεταφέρει το πνεύμα του λογοτεχνικού έργου στο οποίο βασίζεται, ακόμα πιο επιτακτική είναι η ανάγκη να μεταφέρει στο κοινό την απόλαυση που πηγάζει από την ίδια. Πόσες ταινίες βασισμένες σε βιβλία δεν έχουμε δει χωρίς να έχουμε διαβάσει το βιβλίο, ούτε εμείς, αλλά ούτε και οι κριτικοί που τις κρίνουν, ερήμην του βιβλίου; Λογικό και αναπόφευκτο και χωρίς ουσιαστικό ενδιαφέρον. Εκείνο που ενδιαφέρει είναι αν το "μετάφρασμα", το νέο καλλιτεχνικό προϊόν που έχει προκύψει, έχει αποκτήσει το αξιακό καλλιτεχνικό φορτίο και το αισθητικό αποτύπωμα να μας συγκινήσει. Όποιος το ξεχνάει αυτό, θα πρέπει να διαπραγματευτεί ξανά με τον εαυτό του το θεωρητικό του οπλοστάσιο. Την απόλαυση του βιβλίου εξασφαλίζει η ανάγνωσή του. Την απόλαυση της ταινίας η παρακολούθησή της».

Η ταινία ανταποκρίνεται στον βασικό της στόχο

Και προσθέτει ο καθηγητής: «Θεωρώ ότι εδώ ο Χαραλάμπους τα καταφέρνει με αριστοτεχνικό τρόπο. Γνωρίζοντας πολύ καλά τη γλώσσα του κινηματογράφου μάς παραδίδει μια ταινία που ανταποκρίνεται στο βασικό στόχο της και τον πετυχαίνει: να προσφέρει για δυόμισι ώρες απόλαυση στον θεατή, να τον μεταφέρει με συνέπεια και αξιοπιστία στο περιβάλλον και την εποχή του Καζαντζακικού έργου, να τον εμπλέξει σε μια πλοκή που θα τον βοηθήσει να συμμετέχει νοηματικά στα δρώμενα και στο τέλος να τον αφήσει να αντλήσει τα μηνύματα εκείνα που ανταποκρίνονται στη δική του υπόσταση.
Ας μη γελιόμαστε, όποιον συγγραφέα κι αν ρωτούσαμε, μηδέ του Καζαντζάκη εξαιρουμένου, το πρώτο που θα μας απαντούσε ότι έχει στόχο είναι η απόλαυση του κειμένου. Χωρίς αυτή δεν υπάρχει νόημα… ούτε βαθύτερα νοήματα. Το ίδιο ισχύει και για την όποια ταινία. Και εδώ η απόλαυση του κειμένου του Καζαντζάκη που ακόμα αν κάποιοι ενδεχομένως του προσάπτουν έναν στόμφο (που δεν εμπόδισε την παγκόσμια ακτινοβολία των έργων του) συμπλέει με την απόλαυση της παρακολούθησης της ταινίας».

«Είναι ευτύχημα για την τέχνη της χώρας μας να αναλαμβάνονται τέτοιες προσπάθειες. Όσοι μπορούν να αντιληφθούν τη δυσκολία υλοποίησής τους, με βάση τα δεδομένα που μπορούν να φανταστούν, θα έλεγαν ότι είναι ηρωικές και πολύτιμες για την ενίσχυση του καλλιτεχνικού μας αποθέματος.
Η ταινία "Ο Καπετάν Μιχάλης" του Χαραλάμπους θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει διδακτέα ύλη για τη σχέση, τη συνάφεια ή τα όρια ανεξαρτητοποίησης ανάμεσα στο μεταφραζόμενο έργο και το μετάφρασμά του ( ένα από τα δυνητικώς πολλά μεταφράσματά του), ανάμεσα στο λογοτεχνικό έργο και την κινηματογραφική ταινία, ανάμεσα σε δύο καλλιτεχνικά έργα με κοινό θεματικό περιεχόμενο που ανήκουν σε δύο διαφορετικά καλλιτεχνικά είδη που με κάποιον τρόπο και με διάνοια σκηνοθετική έρχονται σε παραδειγματική επαφή», καταλήγει ο κ. Κεντρωτής.

Ακολουθήστε το iefimerida στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, στο iefimerida
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ
Tο iefimerida.gr δημοσιεύει άμεσα κάθε σχόλιο. Ωστόσο δεν υιοθετούμε τις απόψεις αυτές καθώς εκφράζουν αποκλειστικά τον εκάστοτε σχολιαστή. Σχόλια με ύβρεις διαγράφονται χωρίς προειδοποίηση. Χρήστες που δεν τηρούν τους όρους χρήσης αποκλείονται.

Δείτε επίσης

Περισσότερα