Η εικόνα που αποκαλύφθηκε στο διαμέρισμα των Αγίων Αναργύρων δεν προκαλεί μόνο σοκ.
Επαναφέρει με τον πιο σκληρό τρόπο ένα ερώτημα που τίθεται κάθε φορά που ανήλικα παιδιά εντοπίζονται να ζουν σε συνθήκες εξαθλίωσης: πού τελειώνει η ατομική ευθύνη των γονέων και πού αρχίζει η ευθύνη του κράτους και των κοινωνικών υπηρεσιών;
Τα τρία παιδιά, ηλικίας 3, 5 και 7 ετών, φέρονται να ζούσαν μέσα σε ένα περιβάλλον ακατάλληλο ακόμη και για στοιχειώδη διαβίωση. Μούχλα, σκουπίδια, βρωμιά και εικόνες εγκατάλειψης συνθέτουν το σκηνικό που περιγράφουν οι Αρχές και οι κάτοικοι της περιοχής. Οι γονείς συνελήφθησαν για έκθεση ανηλίκου σε κίνδυνο, ενώ τα παιδιά μεταφέρθηκαν στο νοσοκομείο Παίδων υπό προστατευτική φύλαξη. Ωστόσο, πίσω από τη δικογραφία και τις ποινικές ευθύνες, αναδύεται μια βαθύτερη κοινωνική αποτυχία.
Οι μαρτυρίες των γειτόνων ότι υπήρχαν εδώ και χρόνια ενδείξεις παραμέλησης δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το αν οι αρμόδιες κοινωνικές δομές λειτούργησαν έγκαιρα και αποτελεσματικά. Κάτοικοι υποστηρίζουν ότι είχε προηγηθεί καταγγελία στην Πρόνοια πριν από περίπου δύο χρόνια, όταν τα παιδιά κυκλοφορούσαν γυμνά και υποσιτισμένα στη γειτονιά. Αν πράγματι υπήρξε ενημέρωση, τότε το κρίσιμο ερώτημα είναι τι ακολούθησε. Έγινε κοινωνική έρευνα; Υπήρξε παρακολούθηση της οικογένειας; Ελέγχθηκε ποτέ αν τα παιδιά συνέχιζαν να ζουν σε επικίνδυνες συνθήκες;
Στην Ελλάδα, οι κοινωνικές υπηρεσίες συχνά λειτουργούν οριακά, με υποστελέχωση, τεράστιο φόρτο υποθέσεων και περιορισμένες δυνατότητες παρέμβασης. Αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι σε υποθέσεις ανηλίκων ο χρόνος είναι κρίσιμος. Όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες ενδείξεις παραμέλησης ή κακοποίησης, η παρέμβαση δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια τυπική επίσκεψη ή σε μια καταγραφή περιστατικού.
Την ίδια στιγμή, η υπόθεση αναδεικνύει και το σκοτεινό πρόσωπο της γονεϊκής ανεπάρκειας. Οι περιγραφές για παιδιά που έμεναν χωρίς φροντίδα, χωρίς επαρκή σίτιση και μέσα σε ακραία ακαθαρσία δεν μπορούν να δικαιολογηθούν ούτε από τη φτώχεια ούτε από τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Η οικονομική δυσπραγία είναι μια πραγματικότητα για πολλές οικογένειες, όμως η πλήρης εγκατάλειψη της βασικής φροντίδας των παιδιών αποτελεί διαφορετικό ζήτημα.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκαλεί και η προσπάθεια υποβάθμισης της κατάστασης από συγγενικά πρόσωπα, με τον παππού να αποδίδει τη βρωμιά στο ότι τα παιδιά ήταν «ζημιάρικα». Σε πολλές αντίστοιχες περιπτώσεις, το οικογενειακό περιβάλλον επιλέγει τη σιωπή ή την κανονικοποίηση της παραμέλησης, είτε από άρνηση είτε από φόβο κοινωνικού στιγματισμού. Έτσι, η κακοποίηση ή η εγκατάλειψη συχνά διαιωνίζονται πίσω από κλειστές πόρτες.
Η υπόθεση των Αγίων Αναργύρων δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό ακραίας εξαθλίωσης. Είναι ακόμη ένα περιστατικό που δείχνει ότι το σύστημα παιδικής προστασίας στην πράξη ενεργοποιείται συνήθως όταν η κατάσταση έχει ήδη φτάσει στο όριο. Και τότε, η παρέμβαση έρχεται κατασταλτικά με συλλήψεις, εισαγγελείς και απομάκρυνση παιδιών, αντί προληπτικά. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιοι ευθύνονται για όσα βίωναν αυτά τα παιδιά. Είναι πόσες προειδοποιήσεις αγνοήθηκαν μέχρι να φτάσουν οι Αρχές στην πόρτα του διαμερίσματος-τρώγλη όπου ζούσαν.