Οι περισσότερες από 21.000 σεισμικές δονήσεις, η κίνηση μάγματος, αλλά και οι ανυψώσεις και βυθίσεις της Σαντορίνης και άλλων νησιών της περιοχής που βρέθηκαν στο επίκεντρο της σεισμο-ηφαιστειακής κρίσης του 2025 συζητήθηκαν στο αμφιθέατρο του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών στην Πεντέλη.
Επιστήμονες των μόνιμων επιστημονικών επιτροπών, εκτίμησης σεισμικού κινδύνου και μείωσης της σεισμικής διακινδύνευσης αλλά και της επιτροπής παρακολούθησης του ελληνικού ηφαιστειακού τόξου, παρουσίασαν το χρονικό της κρίσης αλλά και τα συμπεράσματά τους.
Τι κρύβεται πίσω από τη σμηνοσειρά στη Σαντορίνη; Εξηγεί ο Διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου
Σύμφωνα με την ανάλυση του Γεωδυναμικό Ινστιτούτο Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, και όπως τόνισε ο διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου Βασίλης Καραστάθης, από τα τέλη Ιανουαρίου έως και τα μέσα του Φεβρουαρίου του 2025 καταγράφηκαν περισσότεροι από 21.150 σεισμοί από τις 26 Ιανουαρίου 2025 μέχρι και τον Ιούνιο του 2025. Εκ των οποίων οι 19.523 έγιναν το πρώτο τρίμηνο. Μάλιστα όπως ανέφερε ο κ. Καραστάθης «ήταν στιγμές που επεξεργαζόμασταν δεκάδες σεισμικά γεγονότα την ώρα, μιας και γίνονται σεισμοί κάθε λεπτό». Αξιοσημείωτο είναι το στοιχείο σύμφωνα με το οποίο το 2023 είχαμε 64 σεισμούς άνω των 4 Ρίχτερ στον ελληνικό χώρο και το 2024, 90 σεισμούς άνω των 4 Ρίχτερ. Ενώ από την 1η Φεβρουαρίου 2025 μέχρι 30 Απριλίου 2025 ο αριθμός των σεισμών άνω των 4 Ρίχτερ έφθασε τους 239! «Είχαμε μια εξαιρετικά σπάνια κρίση όσον αφορά το πλήθος των σεισμών που σημειώθηκε» ανέφερε ο κ. Καραστάθης.
Το φαινόμενο δεν έμοιαζε με κλασική μετασεισμική ακολουθία. Δεν υπήρξε ένας ξεκάθαρος κύριος σεισμός που να εξηγεί όσα ακολούθησαν. Αντίθετα, οι δονήσεις σχημάτισαν αυτό που οι σεισμολόγοι αποκαλούν σμηνοσειρά. Μια έντονη ομαδοποίηση σεισμών στον χώρο και στον χρόνο, χωρίς ιεραρχία μεγέθους. Τα επίκεντρα μετακινούνταν σταδιακά, σαν κάτι να διέσχιζε υπόγεια τον φλοιό, ενώ η δραστηριότητα εμφανιζόταν σε «ριπές» και όχι με σταθερό ρυθμό.
«Πρόκειται για μια ζώνη με ισχυρά ρήγματα και βαρύ ιστορικό, αφού το 1956 η Αμοργός έζησε τον ισχυρότερο καταγεγραμμένο σεισμό της ενόργανης σεισμολογίας στην Ελλάδα, συνοδευόμενο από τσουνάμι. Παράλληλα, η παρουσία των ηφαιστείων της Σαντορίνης και του Κολούμπου κρατούσε στην αρχή ανοιχτό το ερώτημα, πρόκειται για τεκτονικό ή ηφαιστειακό επεισόδιο;» ανέφερε ο κ. Καραστάθης.
Οι απαντήσεις ήρθαν με προσεκτική, σχεδόν χειρουργική επεξεργασία δεδομένων. Ενισχύθηκαν τα δίκτυα με νέους σταθμούς, υποθαλάσσιους αισθητήρες, GNSS και παλιρροιογράφους, ενώ χρησιμοποιήθηκαν τεχνικές μηχανικής μάθησης για τον εντοπισμό ακόμη και των πιο μικρών δονήσεων. Η συντριπτική πλειονότητα των υποκέντρων εντοπίστηκε σε βάθη 5 έως 15 χιλιομέτρων, μακριά από την επιφάνεια. «Η επικρατέστερη ερμηνεία μιλά για ενεργοποίηση υπαρχουσών τεκτονικών δομών, πιθανόν με τη συμβολή βαθύτερων μαγματικών ρευστών που διευκόλυναν την ολίσθηση, χωρίς όμως να υπάρχει άνοδος μάγματος προς την επιφάνεια» εξήγησε ο διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου.
Σταδιακά, μετά τα μέσα Φεβρουαρίου, ο ρυθμός των σεισμικών δονήσεων άρχισε να πέφτει και η ακολουθία μπήκε σε φάση ύφεσης. Μέχρι την άνοιξη, τα μέτρα που είχαν παρθεί στη Σαντορίνη ήρθησαν και η καθημερινότητα επανήλθε, με τη σεισμική δραστηριότητα να παραμένει σε χαμηλά επίπεδα μέχρι σήμερα. Σύμφωνα με τα επιστημονικά συμπεράσματα του κ. Καραστάθη οι χιλιάδες σεισμοί που καταγράφηκαν ήταν μια σμηνοσειρά. Στην συντριπτική πλειοψηφία οι σεισμοί αυτοί σε ποσοστό 70-76% ήταν τεκτονικοί. Η πρόκληση της σεισμικότητας προήλθε από «ενεργοποίηση ενεργών τεκτονικών δομών από διείσδυση μάγματος σε συνδυασμό με κυκλοφορία μαγματικών ρευστών. Οι σεισμοί είχαν επίκεντρα σε βάθος 5-15 χιλιομέτρων και δεν ήταν κοντά στην επιφάνεια. Η ύφεση του φαινομένου ξεκίνησε από τις 12-13 Φεβρουαρίου 2025. Δεν υπήρχε ηφαιστειακό θόρυβος, ενώ δεν εντοπίστηκε μέσω της σεισμικότητας μαγματική δραστηριότητα κοντά στην επιφάνεια επομένως δεν υπήρξε πιθανότητα γέννησης νέου ηφαιστείου. Ούτε κίνδυνος άμεσης έκρηξης του ηφαιστείου ούτε υπήρξε σύνδεση με το ρήγμα της Αμοργού που είχε δώσει τον φονικό σεισμό του 1956.
Επιστημονική ματιά στην αναζωπύρωση της σεισμικότητας στη Σαντορίνη
Από την πλευρά του ο καθηγητής σεισμολογίας του ΑΠΘ Κώστας Παπαζάχος ανέφερε ότι η Σαντορίνη, βρέθηκε και πάλι στο επίκεντρο της σεισμολογικής επιστήμης, καθώς η έντονη δραστηριότητα του 2025 έφερε μνήμες από την κρίση του 2011-2012. Όπως τόνισε ο καθηγητής η παρακολούθηση της καλδέρας δεν είναι παθητική, αλλά ενεργητική διαδικασία, που επιτρέπει την άμεση καταγραφή και κατανόηση των κινήσεων του νησιού και των κινδύνων κατολισθήσεων. Ο κ. Παπαζάχος αναφέρθηκε στην κρίση του 2011-2012 όπου η Σαντορίνη βίωσε έντονη σεισμική δραστηριότητα. «Τα δίκτυα GPS και οι εικόνες InSAR κατέγραψαν σημαντικές παραμορφώσεις, όπως άνοδο μάγματος σε βάθος 3,5-4 χιλιομέτρων βόρεια της Νέας Καμένης, κίνηση του εδάφους προς τα ανατολικά και ανύψωση. Παρά την ένταση, η κρίση πέρασε χωρίς σοβαρές ζημιές, επισημαίνοντας όμως την ανάγκη για συστηματική παρακολούθηση και προληπτική επιστημονική έρευνα. Το 2024, ενώ το 2023 η καλδέρα ήταν σχεδόν ήρεμη, η σεισμικότητα επανεμφανίστηκε από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέμβριο, με εντατικοποίηση από τα μέσα Σεπτεμβρίου. Οι μετρήσεις έδειξαν φαινόμενα αντίστοιχα της κρίσης 2011-2012. Η Σαντορίνη κινήθηκε κυρίως προς τα ανατολικά και ανυψώθηκε, υποδεικνύοντας νέα άνοδο μάγματος. Οι παραμορφώσεις παρουσίασαν πρωτοφανή μεγέθη, από ρυθμούς 2 εκατοστών ανά έτος, οι μετρήσεις εκτινάχθηκαν σε 1 μέτρο ανά έτος, με ξαφνική μετατόπιση του νησιού προς τα βόρεια, περιόδους ταχείας ανύψωσης ακολουθούμενες από καθίζηση και «φούσκωμα» του εδάφους παρόμοιο με εκείνο του 2012. Στην περιοχή της Ανύδρου, η παραμόρφωση έχει πλέον σταματήσει, ενώ στην καλδέρα η δραστηριότητα συνέχισε μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025 με τους ρυθμούς να μειώνονται σημαντικά από την 1η Δεκεμβρίου, επιστρέφοντας κοντά στα αρχικά επίπεδα».
Ο κ. Παπαζάχος τόνισε επίσης τη σημασία της ενεργητικής παρακολούθησης, η οποία κατά την κρίση του 2011-2012 περιλάμβανε την εγκατάσταση 125 σεισμογράφων στο νησί, δημιουργώντας πυκνό δίκτυο που βελτίωσε την ακρίβεια εντοπισμού των επικέντρων και επέτρεψε την αναδρομική βαθμονόμηση των σταθμών. Η συλλογή δεδομένων επέτρεψε τη μελέτη της υποθαλάσσιας δομής σε βόρειο και νότιο τμήμα της λεκάνης της Περίσσας, την ανίχνευση έντονων φασματικών ενισχύσεων και τη βελτίωση των εκτιμήσεων για μελλοντικές βλάβες και κατολισθήσεις.
Σεισμοί και κατολισθήσεις: Η Σαντορίνη στο στόχαστρο της γεωλογικής απειλής -Η θανατηφόρα κατολίσθηση του 2011
Από την πλευρά του ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ κ. Ευθύμης Λέκκας μίλησε για τον κίνδυνο κατολισθήσεων και τόνισε ότι στη Σαντορίνη η ομορφιά και ο κίνδυνος συνυπάρχουν σχεδόν προκλητικά. Η καλντέρα, τα απότομα πρανή και οι λευκοί οικισμοί που κρέμονται πάνω από το γκρεμό είναι η ίδια εικόνα που πουλά το νησί σε εκατομμύρια επισκέπτες, αλλά ταυτόχρονα είναι και ένα γεωλογικό ρίσκο. Σεισμοί, ηφαιστειακή δραστηριότητα, διαβρώσεις και, πάνω απ’ όλα, κατολισθήσεις συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου κάθε βράχος μπορεί να γίνει απειλή. Και όταν η έκθεση είναι τεράστια, ο κίνδυνος παύει να είναι θεωρητικός.
Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, περιέγραψε την κατάσταση με όρους που θυμίζουν περισσότερο διαρκή άσκηση ετοιμότητας παρά καλοκαιρινό τουριστικό προορισμό. Όπως είπε η κρίση του 2011–2012, με έντονη ηφαιστειακή και σεισμική δραστηριότητα, λειτούργησε σαν σχολείο για τους επιστήμονες. «Τότε, με ελάχιστα εργαλεία, πάρθηκαν στοχευμένες αποφάσεις, στήθηκε η επιτροπή εκτίμησης ηφαιστειακού κινδύνου και μπήκαν τα θεμέλια για οργανωμένα σχέδια δράσης. Αν εκείνη η περίοδος δεν είχε προηγηθεί, η σημερινή διαχείριση θα ήταν πολύ πιο δύσκολη». Παράλληλα ανέφερε ότι ο πρώτος χάρτης γεωλογικής επικινδυνότητας για την καλντέρα εκπονήθηκε ήδη από το 2003, αλλά δεν ψηφίστηκε ποτέ, με αποτέλεσμα να συνεχιστεί η δόμηση ακόμη και στο χείλος του γκρεμού. Οι κατολισθήσεις του 2002 και του 2011, με θύματα, έδειξαν με τραγικό τρόπο τι σημαίνει αυτό στην πράξη.
Το πιο ηχηρό καμπανάκι χτύπησε ξανά στις 27 Απριλίου 2024, όταν μεγάλη κατολίσθηση στον Κόρφο προκάλεσε τραυματισμούς. Ακολούθησε ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα μείωσης της διακινδύνευσης στην καλντέρα, με τη συμμετοχή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι επιστήμονες χαρτογράφησαν εξονυχιστικά το ανάγλυφο και κατέληξαν σε πέντε «κόκκινες» ζώνες: Αθηνιό, Παλιό Λιμάνι, Αρμένη, Αμμούδι και Κόρφο.
Στον Αθηνιό ο καθαρός γεωλογικός κίνδυνος μπορεί να είναι μικρότερος, όμως η έκθεση είναι τεράστια γιατί όπως ανέφερε ο κ. Λέκκας 1,8 εκατομμύρια επιβάτες έρχονται εκεί τον χρόνο. Εκεί η στρατηγική επικεντρώνεται στη συντήρηση έργων, στην οργάνωση της κυκλοφορίας και στο σχέδιο διαχείρισης του λιμένα για έκτακτες ανάγκες, με παρεμβάσεις ύψους 7 εκατ. ευρώ. Στο Παλιό Λιμάνι, όπου φτάνουν κρουαζιερόπλοια και επίσης διακινούνται περίπου 1,8 εκατ. επιβάτες ετησίως, οι αναλύσεις έγιναν σχεδόν «βράχο-βράχο», εντοπίστηκαν ρήγματα, πραγματοποιήθηκαν τρισδιάστατες και τετραδιάστατες προσεγγίσεις και δρομολογήθηκε έργο 8 εκατ. ευρώ για νέα και υφιστάμενα μέτρα προστασίας.
Η Αρμένη κουβαλά τη μνήμη της θανατηφόρας κατολίσθησης του 2011. Τα έργα έγιναν κατά μήκος του βασικού μονοπατιού, αλλά το ανατολικό τμήμα του οικισμού κρίθηκε μη ασφαλές και έκλεισε, ενώ το δυτικό παραμένει προσβάσιμο. Στο Αμμούδι, έναν από τους πιο πολυσύχναστους κόλπους, εφαρμόστηκαν άμεσα μέτρα δύο μηνών για την επαναλειτουργία και σχεδιάστηκαν μόνιμα έργα 12 μηνών, με περιορισμούς στην κυκλοφορία. «Μόνο ειδικά λεωφορεία πηγαίνουν και έγινε απαγόρευση ιδιωτικών οχημάτων και κλείσιμο ορισμένων μονοπατιών, όπως εκείνο προς την Οία. Στον Κόρφο, παρότι η ημερήσια παρουσία περιορίζεται σε 200–300 άτομα για 2–3 ώρες, οι αναλύσεις έγιναν εξίσου λεπτομερείς και προβλέπονται στοχευμένες παρεμβάσεις». Σύμφωνα με τον κ. Λέκκα μέχρι τώρα έχουν διατεθεί 2,6 εκατ. ευρώ για άμεσες δράσεις δημόσιας ασφάλειας, ενώ απομένουν έργα συνολικού κόστους 15 εκατ. ευρώ. «Στη Σαντορίνη ο κατολισθητικός κίνδυνος αυξάνεται εκθετικά όταν ενεργοποιείται το ηφαίστειο ή η γη αρχίζει να τρέμει. Και εκεί, καμία θέα στο ηλιοβασίλεμα δεν αξίζει περισσότερο από την ανθρώπινη ζωή», είπε ο κ. Λέκκας.
Πόσο επικίνδυνη είναι η νέα σεισμο-ηφαιστειακή δραστηριότητα στη Σαντορίνη;
Ο επίκουρος καθηγητής γεωλογίας Βασίλειος Σακκάς εξήγησε ότι Η Σαντορίνη, γνωστή για την εντυπωσιακή καλντέρα της, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σεισμο-ηφαιστειακής κρίσης το 2011-2012, η οποία ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2011 και ολοκληρώθηκε τον Φεβρουάριο του 2012. Σύμφωνα με τον κ. Σακκά, κατά την κρίση αυτή παρατηρήθηκε έντονη σεισμική δραστηριότητα εντός της Καλντέρας, συνοδευόμενη από σημαντική εδαφική παραμόρφωση. Η οριζόντια ανύψωση έφτασε περίπου τα 60 χιλιοστά, ενώ η οριζόντια μετατόπιση περίπου τα 70 χιλιοστά, με ισχυρή ακτινική παραμόρφωση που ερμηνεύτηκε ως αποτέλεσμα μιας μαγματικής σημειακής πηγής. Στο Ημεροβίγλι καταγράφηκε κατακόρυφη καθίζηση της τάξης των 80 εκατοστών ανά έτος, καθώς και σημαντικές οριζόντιες μετατοπίσεις, ενώ η κινηματική της ευρύτερης περιοχής επηρεάστηκε από τη μετακίνηση της σεισμικότητας προς την Ίο με ταχύτητα 4-5 χλμ/ημέρα. Μετά το τέλος της κρίσης, η κατακόρυφη συνιστώσα ηρέμησε και οι μεγάλες ταχύτητες μειώθηκαν, χωρίς όμως να παρατηρηθεί υποχώρηση του εδάφους, σε αντίθεση με όσα συνέβησαν στη Νίσυρο μετά το 1941.
Η εμπειρία εκείνης της κρίσης αποτέλεσε οδηγό για την παρακολούθηση της νέας σεισμο-ηφαιστειακής κρίσης του 2025, η οποία, όπως ανέφερε ο κ. Σακκάς, χαρακτηρίζεται από συνεχείς και εντονότερες παραμορφώσεις σε σχέση με το παρελθόν. Στη νέα κρίση η Σαντορίνη παρουσιάζει ανύψωση 22 χιλιοστών ανά έτος κάτι που έδειξε ο σταθμός στο Ημεροβίγλι και περίπου 28 χιλιοστών ανά έτος στην Καμένη. Τιμή πολύ υψηλότερη από τον ρυθμό 1 χιλιοστό ανά έτος που υπήρχε πριν την κρίση του 2011-2012. Αυτό δείχνει ότι η ηφαιστειακή δραστηριότητα ενισχύεται και η περιοχή βρίσκεται πλέον σε ένα νέο κινηματικό καθεστώς. Η παραμόρφωση επηρεάζει όχι μόνο τη Σαντορίνη, αλλά και την ευρύτερη περιοχή, συμπεριλαμβανομένων της Νάξου, της Ανάφης, της Αμοργού και της Αστυπάλαιας, αλλάζοντας ριζικά την κινηματική εικόνα των Κυκλάδων.
Νέες αποκαλύψεις για τις σεισμικές και μαγματικές κινήσεις στην Αιγαιακή ζώνη Σαντορίνης-Αμοργού
Ο διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας ΕΛΚΕΘΕ Δημήτρης Σακελλαρίου ανέφερε ότι η σεισμο-ηφαιστειακή ζώνη Σαντορίνης-Αμοργού αποτελεί μια από τις πιο καλά μελετημένες περιοχές του Αιγαίου, καλύπτοντας περίπου το 30% του γνωστού υποθαλάσσιου χώρου, σε αντίθεση με τον υπόλοιπο βυθό που παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστος. «Η ζώνη εκτείνεται σε μήκος περίπου 150 χιλιομέτρων, φιλοξενώντας τα ηφαίστεια της Σαντορίνης, των Χριστιανών και το υποθαλάσσιο ηφαίστειο Κολούμπο. Το γεωλογικό της ανάγλυφο χαρακτηρίζεται από τρεις ράχες —Ακρωτηρίου, Ανύδρου και Αστυπάλαιας— οι οποίες διαχωρίζουν ιζηματογενείς λεκάνες όπως της Ανύδρου, της Ανάφης, της Αμοργού και της Κίνναρου, ενώ οι σεισμικές τομές αποκαλύπτουν πολύπλοκες ρηξιγενείς δομές, μεταξύ των οποίων το ρήγμα της Ίου».
Σύμφωνα με τον κ. Σακελλαρίου, κατά την κρίση του Φεβρουαρίου του 2025, ένα τμήμα μήκους περίπου 60 χιλιομέτρων της ζώνης επηρεάστηκε από έντονη σεισμική και μαγματική δραστηριότητα. «Πρόσφατες έρευνες που πραγματοποιήθηκαν τον Φεβρουάριο από το ερευνητικό σκάφος "Αιγαίο" με πολυδιαυλική βυθομέτρηση και τομές υψηλής διακριτικής ικανότητας Sparker έδειξαν ότι η Άνυδρος κινήθηκε και περιστράφηκε προς τα βορειοδυτικά, με ανύψωση του νοτιοανατολικού τμήματος και βύθιση του βορειοδυτικού. Το εκτεθειμένο ρήγμα της Ανύδρου εμφανίζεται ως πλάγιο κανονικό ρήγμα με δεξιόστροφο χαρακτήρα, ενώ οι κατακόρυφες και οριζόντιες συνιστώσες της κίνησης είναι περίπου 50%-50%. Η επιφανειακή έκφραση του μαγματισμού περιορίζεται αποκλειστικά στη λεκάνη της Ανύδρου και την προέκτασή της προς τα Χριστιανά, χωρίς ενδείξεις ενεργής ηφαιστειακής δραστηριότητας ή δημιουργίας νέου ηφαιστείου κατά την κρίση».