Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) το εμβόλιο για τον HPV είναι από τα πιο ασφαλή και αποτελεσματικά μέτρα πρωτογενούς πρόληψης.
Το πρώτο εμβόλιο για τον ιό HPV κυκλοφόρησε το 2006 και από το 2015 περιλαμβάνεται στον εμβολιασμό ρουτίνας στα εθνικά προγράμματα εμβολιασμού 71 χωρών.
Ο ιός HPV μεταδίδεται με τη σεξουαλική επαφή (στοματική, κολπική, πρωκτική). Ένα άτομο μπορεί να είναι ασυμπτωματικό και να μεταδώσει τον ιό στον ερωτικό του σύντροφο. Ο ιός HPV αποτελείται από πάνω από 100 στελέχη και η μόλυνση από τον ιό μπορεί να προκαλέσει καρκίνο στον τράχηλο της μήτρας και στο αιδοίο στις γυναίκες, καρκίνο του πέους στα αγόρια και καρκίνο του φάρυγγα, του στόματος και του πρωκτού. Επίσης ο ιός HPV ευθύνεται για την πρόκληση κονδυλωμάτων στα αγόρια και τα κορίτσια.
Κονδυλώματα και HPV: Έγκαιρη διάγνωση - Ασφαλής αντιμετώπιση
Σύμφωνα με όσα εξηγεί σήμερα στο iefimerida η καθηγήτρια Παιδιατρικής, Εφηβικής Ιατρικής και Κλινικής Φαρμακολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Φλώρα Μπακοπούλου, η οποία υπηρετεί στην Α’ πανεπιστημιακή παιδιατρική κλινική του νοσοκομείου Παίδων του ΕΣΥ της Αθήνας “Αγία Σοφία”, «το εμβόλιο κατά του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων περιλαμβάνεται από το 2015 στον Κατάλογο Απαραίτητων Φαρμάκων του ΠΟΥ, ο οποίος περιλαμβάνει τα σημαντικότερα φάρμακα που συνιστώνται ως βάση για τα συστήματα Υγείας. Πρόσφατα, ο ΠΟΥ υιοθέτησε το σχήμα μίας δόσης του 9δύναμου εμβολίου ως αποτελεσματικό μέσο στη μάχη κατά των νοσημάτων που σχετίζονται με τον ιό HPV».
Η Φλώρα Μπακοπούλου επισημαίνει ακόμη ότι «πρωταρχική ομάδα-στόχος είναι τα κορίτσια ηλικίας 9–14 ετών, πριν την έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας. Η Παγκόσμια Στρατηγικής του ΠΟΥ για την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, θέτει ως στόχο τον πλήρη εμβολιασμό του 90% των κοριτσιών έως την ηλικία των 15 ετών. Ο ΠΟΥ συνιστά ένα ευέλικτο σχήμα 1 ή 2 δόσεων για τις ομάδες-στόχους (κορίτσια και νεαρές γυναίκες έως 20 ετών). Τα δεδομένα δείχνουν ότι το σχήμα μίας δόσης παρέχει ισχυρή προστασία έναντι των οροτύπων HPV υψηλού κινδύνου (16 και 18, οι οποίοι ευθύνονται για περίπου το 70% των περιπτώσεων καρκίνου του τραχήλου της μήτρας), συγκρίσιμη με αυτή των σχημάτων πολλαπλών δόσεων. Η αλλαγή αυτή αποσκοπεί στη μείωση του κόστους, στην άμβλυνση των περιορισμών εφοδιασμού, στη βελτίωση της ισότητας στην παγκόσμια υγεία και στην αύξηση των χαμηλών ποσοστών εμβολιαστικής κάλυψης του πληθυσμού».
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Ο εμβολιασμός κατά του HPV έχει ενταχθεί στο εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμών της Ελλάδας από 2008, δηλαδή εδώ και 18 έτη. Ωστόσο, απουσιάζουν διαχρονικά εθνικά δεδομένα σχετικά με την εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV. Τα δεδομένα σχετικά με την εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV στην Ελλάδα είναι περιορισμένα και προέρχονται κυρίως από μικρές συγχρονικές μελέτες που βασίζονται σε ερωτηματολόγια.
Η Φλώρα Μπακοπούλου μας εξηγεί τον τρόπο με τον οποίον οι ειδικοί επιστήμονες κατόρθωσαν να υπερβούν, κατά το δυνατόν, τα ως άνω εμπόδια από την έλλειψη των δεδομένων: «Για να καλύψουμε αυτό το κενό διενεργήσαμε μια αναδρομική μελέτη κοορτής στον Ελληνικό πληθυσμό, όπου αναλύθηκαν ανωνυμοποιημένα δεδομένα όλων των ατόμων ηλικίας 9–26 ετών που έλαβαν τουλάχιστον μία δόση εμβολίου κατά του HPV, κατά το διάστημα από την 1η Ιανουαρίου 2013 έως τις 30 Απριλίου 2024, με σκοπό την εκτίμηση της εθνικής εμβολιαστικής κάλυψης έναντι του HPV. Τα δεδομένα αντλήθηκαν από το Εθνικό Σύστημα Ηλεκτρονικής Συνταγογράφησης. Η εμβολιαστική κάλυψη (πλήρης και ατελής) αξιολογήθηκε με βάση την ηλικία, το φύλο, το έτος και την περιφέρεια διαμονής».
Τα ευρήματα
«Κατά τη διάρκεια της περιόδου των 11 ετών, συνολικά περίπου 760.000 νέοι ηλικίας 9–26 ετών (77,0% γυναίκες), κάτοικοι και των 51 νομών της Ελλάδας, εμβολιάστηκαν κατά του HPV. Συνολικά, το 74% ολοκλήρωσε το συνιστώμενο σχήμα εμβολιασμού, με σημαντικά υψηλότερα ποσοστά ολοκλήρωσης μεταξύ των γυναικών σε σύγκριση με τους άνδρες (78% έναντι 59%)».
Αυτό τονίζει επίσης η καθηγήτρια και συμπληρώνει: «Η εμβολιαστική κάλυψη με μία δόση ήταν υψηλότερη το 2013 (12,5%), ενώ η υψηλότερη πλήρης εμβολιαστική κάλυψη επετεύχθη το 2023 (17%). Επίσης η υψηλότερη πλήρης εμβολιαστική κάλυψη καταγράφηκε στην ηλικία των 13 ετών (20%). Η εμβολιαστική κάλυψη των νεαρών ενηλίκων ηλικίας 19–26 ετών ήταν υψηλότερη (26%) το 2013, τέσσερα χρόνια μετά την ένταξη των εμβολίων HPV σε καθεστώς αποζημίωσης για τις γυναίκες αυτής της ηλικιακής ομάδας, και μειώθηκε σημαντικά από το 2017 και μετά, με τη χαμηλότερη κάλυψη να σημειώνεται το 2018, έτος που συνέπεσε με την έναρξη περιορισμού της αποζημίωσης μόνο σε νεαρούς ενήλικες υψηλού κινδύνου και των δύο φύλων. Αντιθέτως, οι υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες, δηλαδή τα παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας (9–18 ετών), παρουσίασαν την υψηλότερη εμβολιαστική κάλυψη το έτος 2023, ακολουθούμενο από το 2022».
Επίσης, η Φλώρα Μπακοπούλου εξηγεί στο iefimerida ότι «η υψηλότερη εμβολιαστική κάλυψη παρατηρήθηκε στα παιδιά μικρότερης εφηβικής ηλικίας, 9–12 ετών (31% το 2023), μία δεκαετία μετά την αρχική ένταξη του εμβολίου HPV σε καθεστώς αποζημίωσης για τη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα. Οι χρονικοί περιορισμοί που επιβλήθηκαν από το 2022 και μετά στην αποζημίωση του εμβολίου για εφήβους ηλικίας 15–18 ετών δεν φάνηκε να ενισχύουν την εμβολιαστική κάλυψη, καθώς τα υψηλότερα επίπεδα του 2023 κυμαίνονταν περίπου στο 20% για την ηλικιακή ομάδα των 16–18 ετών. Το εθνικό ποσοστό πλήρους εμβολιαστικής κάλυψης για άτομα ηλικίας 9-26 ετών, κατά την περίοδο 2013-2024, ανήλθε στο 28% σε όλη την Ελλάδα (48% για τις γυναίκες και 9% για τους άνδρες), με διακυμάνσεις ανά νομό από 13% έως 35% (2%-14% άρρενες, 22%-59% γυναίκες)».
Υψηλότερη κάλυψη στην Κρήτη, το Ιόνιο και σε νησιά του Αιγαίου
Η καθηγήτρια συνεχίζει: «Παραδόξως, τα υψηλότερα ποσοστά εμβολιασμού κατά του HPV καταγράφηκαν στα ελληνικά νησιά, τα οποία ενέχουν υψηλούς συνολικούς κινδύνους οικονομικού ή κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς η εποχική απασχόληση επηρεάζει τη σταθερότητα του ετήσιου εισοδήματος».
Συγκεκριμένα, σύμφωνα πάντα με την Φλώρα Μπακοπούλου, «η υψηλότερη πλήρης εμβολιαστική κάλυψη για άτομα ηλικίας 9-26 ετών καταγράφηκε στα ελληνικά νησιά —και ειδικότερα στην Κρήτη στους νομούς Ηρακλείου (35%), Ρεθύμνου και Λασιθίου (περίπου 30-35%) -στα Ιόνια νησιά Ζάκυνθο (34%), Λευκάδα και Κέρκυρα (περίπου 32-34%)— και στα νησιά του Αιγαίου (Κυκλάδες και Λέσβος, περίπου 31%). Είναι αξιοσημείωτο πως το 2024, τα νησιά του Βορείου Αιγαίου συγκαταλέγονταν μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ με τα χαμηλότερα επίπεδα παραγωγικότητας· ωστόσο, η Λέσβος παρουσίασε υψηλή εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV (περίπου 31%).
Τα χαμηλότερα ποσοστά εμβολιασμού κατά του HPV καταγράφηκαν στη Ροδόπη (12,8%) και την Ευρυτανία (13,6%), περιοχές που συγκαταλέγονται μεταξύ των οικονομικά ασθενέστερων της Ελλάδας. Η Ροδόπη και ο Έβρος (όπου επίσης καταγράφηκε χαμηλό ποσοστό εμβολιασμού κατά του HPV, στο 17,8%) υπάγονται στην Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, η οποία κατατάσσεται σταθερά μεταξύ των οικονομικά ασθενέστερων περιφερειών της χώρας. Ωστόσο η αγροτική περιοχή της Πιερίας στη Μακεδονία παρουσίασε υψηλή εμβολιαστική κάλυψη (περίπου 31%).
Από την άλλη, η Φωκίδα (όπου επίσης καταγράφηκε χαμηλό ποσοστό εμβολιασμού κατά του HPV, στο 16,5%), η οποία αποτελεί τμήμα της Στερεάς Ελλάδας, δεν συγκαταλέγεται στις οικονομικά ασθενέστερες περιοχές της χώρας».
Ενδιάμεση η κάλυψη σε Αττική και Θεσσαλονίκη
Είναι αξιοσημείωτο, συνεχίζει η ίδια, «πως στους δύο μεγαλύτερους νομούς, της Αττικής και της Θεσσαλονίκης, η εμβολιαστική κάλυψη κυμάνθηκε σε ενδιάμεσα επίπεδα, στο 27% και 25% αντίστοιχα. Η Αττική η οποία κυριαρχεί σταθερά στον οικονομικό πλούτο της χώρας, παρουσίασε μέτρια εμβολιαστική κάλυψη (περίπου 27%), συγκρίσιμη με εκείνη των Ιωαννίνων και της Πρέβεζας (ποσοστά εμβολιασμού περίπου 27% και 29% αντίστοιχα), περιοχών που ανήκουν στην περιφέρεια της Ηπείρου – μία από τις οικονομικά ασθενέστερες περιοχές της Ελλάδας.
Η πιθανότητα ελλιπούς εμβολιασμού ήταν μεγαλύτερη για τα άρρενα άτομα και για όσα είχαν εμβολιαστεί με το δισθενές εμβόλιο κατά του HPV.
Ειδικότερα για τους προεφήβους και εφήβους ηλικίας 9-15 ετών η υψηλότερη εμβολιαστική κάλυψη παρατηρήθηκε στα άτομα που γεννήθηκαν το 2008 (περίπου 45% και για τα δύο φύλα), ωστόσο για τα κορίτσια το υψηλότερο ποσοστό καταγράφηκε στη γενιά του 2005 (περίπου 68%). Ειδικότερα για τα κορίτσια (9-15 ετών), το εθνικό ποσοστό πλήρους εμβολιαστικής κάλυψης ανήλθε στο 58%, με το υψηλότερο ποσοστό 68% να καταγράφεται σε όσες γεννήθηκαν το 2005. Συνολικά, περίπου το 70% των κοριτσιών ηλικίας 9-15 ετών εμβολιάστηκε με τουλάχιστον μία δόση μεταξύ 2013 και 2023, ποσοστό κάλυψης πολύ χαμηλότερο από τον στόχο του 90% που έχει θέσει ο ΠΟΥ για το 2030».
Η κ. Φλώρα Μπακοπούλου καταλήγει στα εξής συμπεράσματα: «Η εμβολιαστική κάλυψη έναντι του HPV στην Ελλάδα παραμένει χαμηλή, ιδίως για τα αγόρια. Ακόμη και μεταξύ των κοριτσιών ηλικίας 9-15 ετών, που αποτελούν την πρωταρχική ομάδα-στόχο, η εμβολιαστική κάλυψη υπολείπεται κατά 20% του στόχου του ΠΟΥ για ποσοστό 90% εμβολιασμού έως το 2030. Οφείλουμε να διερευνήσουμε σε εθνικό επίπεδο τους παράγοντες που ευθύνονται για τις γεωγραφικές ανισότητες στην εμβολιαστική κάλυψη. Η αξιολόγηση των πρακτικών εμβολιασμού στις περιφέρειες με την υψηλότερη κάλυψη ενδέχεται να αναδείξει αποτελεσματικές μεθόδους για τη βελτίωση του εμβολιασμού κατά του HPV σε ολόκληρη τη χώρα. Τα δεδομένα αυτής της πληθυσμιακής μελέτης άνω των 11 ετών στη χώρα μας, υπαγορεύουν την ανάγκη εφαρμογής άμεσων και ευρείας κλίμακας στρατηγικών στην Ελλάδα, ώστε να διασφαλιστεί η ισότιμη πρόσβαση στον εμβολιασμό κατά του HPV, μέσω της ενθάρρυνσης της συμμετοχής των αγοριών, της υποστήριξης σχημάτων μίας δόσης και της εστίασης της υποστήριξης στις περιοχές με τα χαμηλότερα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης έναντι του ιού HPV».