Ο Δεκαπενταύγουστος τόσο στην ηπειρωτική όσο και στη νησιωτική Ελλάδα είναι συνυφασμένος με δύο πράγματα: το προσκύνημα με αφορμή τον εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου και τα πανηγύρια.
Το τελετουργικό της ημέρας ξεκινά με τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας και συνεχίζεται με το πανηγύρι: Εκεί όπου ντόπιοι, επισκέπτες και ξενιτεμένοι ανταμώνουν μπροστά σε μεγάλα τραπέζια είτε στον περίβολο της εκκλησίας είτε στην πλατεία του χωριού όπου και στήνονται τρικούβερτα γλέντια, που συνήθως διαρκούν περισσότερες από μία ημέρες.
Βιολιά, λαούτα, τσαμπούνες αλλά και κλαρίνα μαζί με παραδοσιακά εδέσματα και χορούς κυκλωτικούς , όπως τραγουδούσε και ο Σαββόπουλος, συνθέτουν ένα σκηνικό που μένει αποτυπωμένο στις μνήμες για πάντα.
Ας δούμε λοιπόν, μερικά πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου που ξεχωρίζουν, είτε για τα ιδιαίτερα έθιμά τους, είτε για τη μοναδική τους ατμόσφαιρα.
Τα πανηγύρια στα νησιά
Δεν υπάρχει άλλο νησί που να έχει συνδεθεί τόσο έντονα με τον Δεκαπενταύγουστο, όσο η Τήνος. Χιλιάδες πιστοί από κάθε γωνιά της Ελλάδας καταφθάνουν στο νησί για να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας στον Ιερό Ναό της Ευαγγελίστριας, ενώ πολλοί διανύουν γονατιστοί τη διαδρομή από το λιμάνι μέχρι τον ναό. Ωστόσο, πέρα από τη βαθιά θρησκευτική κατάνυξη, η Τήνος γεμίζει ζωή μέσα από τα παραδοσιακά γλέντια στα χωριά, όπου οι κάτοικοι και οι επισκέπτες μοιράζονται τοπικές γεύσεις, μουσική και χορό μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, με το πανέμορφο νησί να αποκτά μία πολύ ξεχωριστή αύρα.
Στις 15 Αυγούστου γίνεται το μεγαλύτερο και πιο φημισμένο πανηγύρι της Ικαρίας στη Λαγκάδα (εξαιρετικά δημοφιλές με τεράστιο πλήθος κόσμου κάτω από τα πλατάνια), καθώς και σε άλλα χωριά όπως η Ακαμάτρα, το Καραβόσταμο, το Περδίκι, το Γιαλισκάρι και η Παναγιά στον Άγιο Κήρυκο.
Η Παναγιά η Καστριανή στη Τζιά δεσπόζει σε έναν απότομο βράχο πάνω από το Αιγαίο, 12,5 χιλιόμετρα βορειανατολικά της Χώρας. Στο παραδοσιακό πανηγύρι που γίνεται προς τιμήν της όλο το νησί γιορτάζει με ζωντανή νησιώτικη μουσική, ενώ οι νοικοκυρές σερβίρουν το παραδοσιακό πατατάτο, με τη συνοδεία άφθονου κρασιού.
Στην Αμοργό, κοντά στο χωριό Λαγκάδα, βρίσκεται η ιστορική εκκλησία της Παναγίας της Πανοχωριανής. Οι πιστοί ανεβαίνουν εκεί με γαϊδουράκια και απολαμβάνουν ντόπιες λιχουδιές, όπως κοκκινιστό με πατάτες (πατατάτο) και σούπα από ντόπια κρέατα (ξιδάτο), μαγειρεμένα από τις νοικοκυρές του νησιού με κρέας που προσφέρουν κάθε χρόνο οι βοσκοί της περιοχής. Μετά τη λειτουργία το γλέντι μεταφέρεται στα γύρω χωριά, τη Λαγκάδα, τα Θολάρια και τον Ποταμό, όπου η μουσική και ο χορός κρατούν μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες.
Πεντανόστιμοι μεζέδες συνοδεύουν και το γλέντι στην Παναγιά της Κάσου, που βρίσκεται στο ομώνυμο νησί και κάθε Δεκαπενταύγουστο γίνεται μεγάλο πανηγύρι. Εκεί θα δοκιμάσετε κασιώτικα ντολμαδάκια με πιλάφι και θα χορέψετε υπό τους ήχους της λύρας και του λαούτου.
Στην Αγιάσο της Λέσβου διοργανώνεται ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια για την Παναγία. Οι προετοιμασίες ξεκινούν από τις αρχές Αυγούστου και οι εορταστικές εκδηλώσεις κορυφώνονται παραμονή και ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου. Οι πιστοί, ξεκινώντας από την πρωτεύουσα, διανύουν με τα πόδια μια διαδρομή 25 χιλιομέτρων, μέχρι το μοναστήρι και περνούν το βράδυ τους εκεί. Η Θεία Λειτουργία τελείται σε κλίμα κατάνυξης στο Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, με τη θαυματουργή εικόνα «Αγία Σιών». Η παράδοση λέει ότι η εικόνα μεταφέρθηκε στο νησί από τον ιερέα Αγάθωνα τον Εφέσιο, τον 9ο αιώνα, ο οποίος την έφερε στην Αγιάσο από την Ιερουσαλήμ. Το πανηγύρι διαρκεί πολλές ημέρες.
Τρεις ολόκληρες ημέρες διαρκεί το πανηγύρι της Παναγιάς στη Σέριφο. Σύμφωνα με το έθιμο, το πρώτο ζευγάρι που θα χορέψει γύρω από την ελιά της εκκλησίας, θα παντρευτεί μέσα στον ίδιο χρόνο. Σήμερα έχει σχεδόν καταργηθεί, αλλά το γλέντι με τα παραδοσιακά τραγούδια διατηρείται με την ίδια ένταση όλα αυτά τα χρόνια.
Σε ένα από τα πιο γραφικά και συνάμα απομονωμένα νησιά του Αιγαίου, τη Νίσυρο, τα έθιμα, όπως το Νιάμερο της Παναγίας τηρούνται εδώ και πάνω από 100 χρόνια. Η Παναγιά η Σπηλιανή γιορτάζεται για εννέα μέρες, με τις Εννιαμερίτισσες γυναίκες μένουν στο μοναστήρι όλο αυτό το διάστημα. Την ημέρα του Δεκαπενταύγουστου φτιάχνουν τα κόλλυβα της Παναγίας και αμέσως μετά τη λειτουργία οι ιερείς μεταφέρουν την εικόνα στο χωριό. Το γλέντι ξεκινά με τραγούδια, το χορό της «κούπας» και άφθονο κρασί.
Στην εκκλησία της Κοιμήσεως, στη Φολέγανδρο, στήνεται ένα τεράστιο κοινό τραπέζι για όλους τους παρευρισκόμενους.
Πανηγύρια στην ηπειρωτική Ελλάδα
Το μεγαλύτερο και λαμπρότερο πανηγύρι για τον εορτασμό της Παναγίας στην Πελοπόννησο, είναι αναμφισβήτητα αυτό της Τεγέας, στην Αρκαδία. Οι εορτασμοί γύρω από το ναό της Επισκοπής διαρκούν από τις 13 έως και τις 20 Αυγούστου και περιλαμβάνουν Παμπελοποννησιακούς διαγωνισμούς λαϊκών χωρών και τραγουδιών, αγώνες στίβου και πληθώρα πολιτιστικών εκδηλώσεων, που προσελκύουν κάθε χρόνο πλήθος επισκεπτών.
Το δικό του, ιδιαίτερο χρώμα έχει το πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου στα χωριά της Μακεδονίας. Στη Σαμαρίνα, σε υψόμετρο 1.650 μέτρων, γίνεται μεγάλο πανηγύρι με την ενεργή συμμετοχή των νέων της περιοχής, οι οποίοι χορεύουν τον παραδοσιακό χορό τσιάτσιο στο προαύλιο της εκκλησίας της Μεγάλης Παναγιάς, υπό τους ήχους του κλαρίνου.
Στα Σιάτιστα αναβιώνει κάθε χρόνο το έθιμο των καβαλάρηδων, σύμφωνα με το οποίο μεγάλες παρέες με στολισμένα άλογα κατευθύνονται στο μοναστήρι του Μικροκάστρου, προσκυνούν την εικόνα και επιστρέφουν στο χωριό για γλέντι και χορό ως το πρωί.
Εντυπωσιακό είναι και το πανηγύρι που γίνεται σε ένα όμορφο ορεινό χωριό στην Κοζάνη, τη Βλάστη. Η γιορτή διαρκεί τρεις ημέρες και οι πιστοί τιμούν την παράδοση χορεύοντας τον παραδοσιακό χορό «τρανό».