Συνηθίζουμε να αναζητούμε τα ευρωπαϊκά αδιέξοδα στη Γαλλία και στη Γερμανία. Στην πολιτική κρίση της πρώτης και στην άνοδο της Ακροδεξιάς στη δεύτερη. Κι αυτό την ώρα που η Ευρώπη παρακολουθεί με αγωνία τον εκλογικό γρίφο στις ΗΠΑ.
Η εικόνα, όμως, είναι ευρύτερη. Από την Ισπανία μέχρι την Πολωνία, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία μέχρι την Αυστρία, την Πορτογαλία, την Τσεχία, αλλεπάλληλες κρίσεις δοκιμάζουν την κυβερνητική σταθερότητα και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Δεν έχουν κοινή αφετηρία ούτε οδηγούν υποχρεωτικά στην ίδια κατεύθυνση. Συνθέτουν, ωστόσο, ένα τοπίο στο οποίο η διακυβέρνηση δυσκολεύει, οι συμβιβασμοί γίνονται επισφαλείς και η πολιτική σύγκρουση αποκτά όλο και συχνότερα χαρακτηριστικά αμφισβήτησης των ίδιων των κανόνων. Συνεπώς, εκτός από τον «γαλλογερμανικό άξονα», που κλονίζεται, η «νόσος της αστάθειας» επεκτείνεται και στους άλλους ευρωπαϊκούς εταίρους…
Η Ισπανία από μόνη της είναι ένα case study ασύμμετρων εξελίξεων που οδήγησαν τον Πέδρο Σάντσεθ σε πρόωρες εκλογές στις 29 Νοεμβρίου. Αν η στεγαστική κρίση ήταν το υπόβαθρο μιας κρίσης -την οποία ο απερχόμενος πρωθυπουργός επιχείρησε, παρά τις δυσκολίες, να εκμεταλλευτεί-, ήρθε το τραγικό σιδηροδρομικό δυστύχημα της 28ης Οκτωβρίου στην επαρχία του Τολέδο να ανατρέψει την προεκλογική ατζέντα. Η τραγωδία ήρθε εννέα μήνες μετά από άλλο πολύνεκρο δυστύχημα στην ίδια γραμμή. Οι καταγγελίες για τις υποδομές και την ασφάλεια έθεσαν την κυβέρνηση απέναντι σε ένα ερώτημα που υπερβαίνει τις οικονομικές επιδόσεις: μπορεί να εγγυηθεί την ασφαλή λειτουργία βασικών δημόσιων υπηρεσιών; Το Λαϊκό Κόμμα -πρώτο δημοσκοπικά- ζητεί πολιτική λογοδοσία και ανεξάρτητο έλεγχο του δικτύου, ενώ το ακροδεξιό Vox -ενισχυμένο όσο ποτέ- υιοθετεί ακόμη οξύτερη ρητορική. Ποιο θα είναι το αποτέλεσμα της κάλπης, δύσκολο να το προβλέψει κανείς, πάντως όχι κάτι σε αυτοδυναμία…
Στη γειτονική Πορτογαλία, στις πρόωρες εκλογές του Μαΐου 2025, το Chega του Αντρέ Βεντούρα αύξησε τις έδρες του από 50 σε 60 και αναδείχθηκε δεύτερη κοινοβουλευτική δύναμη, ξεπερνώντας τους Σοσιαλιστές. Είχαν προηγηθεί άλλες πρόωρες εκλογές, μόλις δεκατέσσερις μήνες νωρίτερα, χωρίς να εξασφαλιστεί αυτοδυναμία. Στη δημοσκόπηση ICS/Iscte–GfK που δημοσιεύθηκε στις 30 Οκτωβρίου, η απευθείας πρόθεση ψήφου έδινε 23% στους Σοσιαλιστές, 21% στο Chega και 20% στη Δημοκρατική Συμμαχία. Η Ακροδεξιά έχει πλέον εγκατασταθεί στον πυρήνα του κομματικού ανταγωνισμού, καθιστώντας δυσκολότερη την επιστροφή στις παλιές ισορροπίες.
Στην Πολωνία, η αντιπαράθεση έχει ήδη φτάσει στον πυρήνα της συνταγματικής λειτουργίας. Ο φιλοευρωπαϊστής πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ και ο πρόεδρος Κάρολ Ναβρότσκι -εθνικιστικής τάσης και φιλορωσικών αισθημάτων- συγκρούονται για το Συνταγματικό Δικαστήριο και τους διορισμούς δικαστών. Η αναστολή καθηκόντων του επικεφαλής του Δικαστηρίου από την αρχαιότερη δικαστή προκάλεσε καταγγελίες περί βίαιης κατάληψης και κινητοποιήσεις. Η χωρίς προηγούμενο συνταγματική σύγκρουση έχει μετατραπεί σε αμοιβαία αμφισβήτηση θεσμικής νομιμοποίησης. Ο απόλυτος διχασμός ενόψει των εκλογών του 2027.
Στα Βαλκάνια, δύο κράτη-μέλη της ΕΕ εξελίσσονται σε δυσεπίλυτους γρίφους. Στη γειτονική μας Βουλγαρία, η Ιλιάνα Γιότοβα εξελέγη πρόεδρος την Κυριακή1η Νοεμβρίου με 57,6%, ενισχύοντας τον πρωθυπουργό Ρούμεν Ράντεφ, ο οποίος τη στήριξε. Η τοποθέτησή της υπέρ του διαλόγου με τη Μόσχα και κατά της συνέχισης της στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία αναδεικνύει το γεωπολιτικό βάρος της αναμέτρησης. Μετά από μια μακρά περίοδο σκανδάλων διαφθοράς, κυβερνητικής αστάθειας και αλλεπάλληλων εκλογικών αναμετρήσεων, πλέον το νέο ηγετικό δίδυμο στη Βουλγαρία σηματοδοτεί μεν εθνική σταθεροποίηση, όμως μπορεί να συνυπάρξει με βαθύτερες ευρωπαϊκές αποκλίσεις.
Για έξι ολόκληρους μήνες, από τον περασμένο Μάιο, η Ρουμανία ήταν ακυβέρνητο καράβι, συνώνυμο της πολιτικής αστάθειας. Στις 5 Μαΐου ανατράπηκε με πρόταση δυσπιστίας η κυβέρνηση του Ίλιε Μπολοζάν, μετά την αποχώρηση των Σοσιαλδημοκρατών από τον συνασπισμό. Στην ανατροπή συνέπραξαν οι Σοσιαλδημοκράτες και η ακροδεξιά Συμμαχία για την Ένωση των Ρουμάνων. Η σύμπραξη για την πτώση της κυβέρνησης αποδείχθηκε ευκολότερη από τη συγκρότηση μιας πλειοψηφίας που θα μπορούσε να την αντικαταστήσει. Μόλις στις 20 Οκτωβρίου η κυβέρνηση του Λούκα Νικουλέσκου έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης. Στο μεταξύ παραμένουν μετέωρες κρίσιμες αποφάσεις για τα δημοσιονομικά, το ενεργειακό και την αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων, που ενδέχεται να αποτελέσουν την καύσιμη ύλη για την προσεχή κυβερνητική κρίση.
Στην καρδιά της Ευρώπης, οι γκρίζες ζώνες στην πολιτική παραμένουν. Στην Αυστρία, το πρόβλημα αποτυπώνεται με παγιωμένη πρωτιά της Ακροδεξιάς, σε απόσταση από τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας. Η συγκεντρωτική δημοσκοπική εικόνα έξι εταιρειών, με ημερομηνία αναφοράς την 26η Οκτωβρίου, τοποθετεί το «αδελφάκι του AfD», το ακροδεξιό FPÖ στο 38,5%, έναντι 20% του Λαϊκού Κόμματος και 14,8% των Σοσιαλδημοκρατών. Στις εκλογές του 2024 είχε συγκεντρώσει 28,8%.
Μια κατά κάποιο τρόπο εξαίρεση στις προηγούμενες αναφορές αποτελεί η Τσεχία. Το κόμμα του πρωθυπουργού Αντρέι Μπάμπις έχασε και τις 28 έδρες σε συμπληρωματικές εκλογές, με την αντιπολίτευση να διατηρεί την πλειοψηφία της. Ο Μπάμπις κατηγόρησε τον Τύπο και επανέφερε την πρόθεση κατάργησης των ανταποδοτικών τελών των δημόσιων μέσων ενημέρωσης. Αυτό προκάλεσε κύμα αντιδράσεων και μεγάλων διαδηλώσεων υπέρ της ελευθερίας του Τύπου. Η εκλογική ήττα μιας κυβέρνησης αποτελεί φυσιολογική δημοκρατική εξέλιξη. Η απόδοση της ήττας στην ενημέρωση και η αμφισβήτηση των όρων λειτουργίας της μεταφέρουν τη σύγκρουση σε διαφορετικό επίπεδο, αμφισβητώντας βασικές αξίες και λειτουργίες.
Από αυτές τις περιπτώσεις προκύπτει ένα πρώτο συμπέρασμα: η ευρωπαϊκή αστάθεια έχει πολλές μορφές και δεν εξηγείται αποκλειστικά από την άνοδο της Ακροδεξιάς. Περιλαμβάνει αδύναμες πλειοψηφίες, εξαντλημένους συνασπισμούς, συγκρούσεις γύρω από τη Δικαιοσύνη και την ενημέρωση. Η Ακροδεξιά αξιοποιεί αυτές τις ρωγμές. Κάθε νέα κυβέρνηση κληρονομεί συσσωρευμένη δυσπιστία, ενώ η αντιπολίτευση συχνά επενδύει στην πλήρη απαξίωση του αντιπάλου, περιορίζοντας τα περιθώρια συνεννόησης. Συνεπώς, το πρόβλημα που συναντάμε στη δική μας πολιτική πραγματικότητα δεν είναι «ελληνικό». Εκδηλώνεται σε όλα τα μήκη και πλάτη της ΕΕ.
Αυτό δημιουργεί ένα ευρύτερο πολιτικό θέμα πανευρωπαϊκών διαστάσεων. Κυβερνήσεις που αγωνίζονται καθημερινά για την επιβίωσή τους διαθέτουν λιγότερο πολιτικό κεφάλαιο για δύσκολους ευρωπαϊκούς συμβιβασμούς. Η εσωτερική πόλωση μεταφέρεται στις αποφάσεις για την Ουκρανία, την άμυνα, την ενέργεια και τη χρηματοδότηση κοινών πολιτικών. Σχηματίζεται ένας φαύλος κύκλος: τα εθνικά αδιέξοδα εμποδίζουν τις ευρωπαϊκές λύσεις, η απουσία λύσεων διογκώνει την κοινωνική απογοήτευση και η απογοήτευση ενισχύει όσους αμφισβητούν την ευρωπαϊκή συνεργασία. Αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη διάσταση της «νόσου της αστάθειας».